Τα σχολεία της αγραμματοσύνης

Ο Αλέξης Καλέσης γράφει για την επίδοση των μαθητών, την κρίση στην ευρωπαϊκή Παιδεία και τις ανησυχίες για το ελληνικό σχολείο

«Κάτω απ’ τον ουρανό του Παρισιού», αυτές τις περίεργες μέρες, δεν «περπατούν ερωτευμένοι», όπως θα ήθελε το εμβληματικό τραγουδάκι της Εντίθ Πιάφ, αλλά μαθητές, τα σημερινά «άγρια νιάτα» της Γαλλίας. Σηκώνουν καδρόνια, εκτοξεύουν πέτρες, βάζουν φωτιές σε κάδους και ορμάνε στους «Flics», σαν να λέμε στους δικούς μας «μπάτσους», με μια μανία που μάλλον δεν εκπλήσσει κανέναν…

Συνηθισμένος από «φωτιές» ο παρισινός ουρανός, δε δακρύζει πια από τα καπνογόνα της Αστυνομίας. Όπως δε δάκρυσε πριν μερικά χρόνια, όταν βγήκαν στους δρόμους τα «κίτρινα γιλέκα», όπως δε δακρύζει κάθε τόσο που χιλιάδες Αφρικανοί μετανάστες καίνε και σπάνε τις γειτονιές – γκέτο της γαλλικής πρωτεύουσας… Η Γαλλία των μεγάλων ιδεών, της πρωτοπορίας και των μεγάλων επαναστάσεων για μία ακόμα φορά σε αναταραχή. Ο Μακρόν στέλνει τα ΜΑΤ να τους καταστείλει, η Αριστερά του Μελανσόν, όπως κι εδώ κάποτε το ΚΚΕ, κατηγορείται πως είναι ο «λύκος» που χαίρεται στην αναμπουμπούλα των επερχόμενων εκλογών και η Λεπέν τους περιμένει στη γωνία, πιο έτοιμη από ποτέ, να πάρει στα χέρια τη χώρα της σαν ώριμο φρούτο, που είναι έτοιμο να πέσει.

Τι ζητούν οι Γάλλοι μαθητές; Κλασικά εικονογραφημένα. Διαμαρτύρονται για νέες περικοπές στον προϋπολογισμό της Παιδείας, για τους καθηγητές που λείπουν από τις αίθουσες, για τις σχολικές υποδομές που διαρκώς υποβαθμίζονται – κάτι μάς θυμίζει αυτό, ε;

Η γαλλική κυβέρνηση ωστόσο, και γενικά οι σοβαρές ηγεσίες της χώρας δε θα έδιναν και πολύ μεγάλη σημασία σε όλες αυτές τις επαναστατικές γυμναστικές, αν δε χτυπούσε μια μεγάλη «καμπάνα» για το μέλλον της γαλλικής νεολαίας, κατά συνέπεια για το μέλλον της ίδιας της Γαλλίας: είναι ο διεθνής μαθητικός διαγωνισμός PISA, που κατέδειξε για μία ακόμα χρονιά μία νέα σοβαρή οπισθοχώρηση της χώρας. Ναι, το γαλλικό σχολείο, αυτό που κάποτε ήταν διεθνώς δακτυλοδεικτούμενο για την ανωτερότητά του, υποχωρεί, όπως τόσα και τόσα άλλα ευρωπαϊκά συστήματα Εκπαίδευσης. Πλέον, η άλλοτε πρωτοπόρος γαλλική εκπαίδευση έχει εκπέσει στη θέση μιας μικρομεσαίας δύναμης στον παγκόσμιο χάρτη της παιδείας.

Η νέα αυτή χαμηλή αξιολόγηση έχει σημάνει συναγερμό στη Γαλλία. Ναι, υπάρχουν χώρες που ακόμη αντιδρούν. Στην Ελλάδα, μετά την πρώτη έκπληξη, το αποδεχθήκαμε -ε, τι να κάνουμε, έτσι έχουν τα πράγματα»- και το ρίξαμε στους βολικούς συμψηφισμούς… Ε, είναι γενικό το κακό, δε βλέπετε τι γίνεται στη Γαλλία; Συνηθισμένα, βλέπεις, τα βουνά απ’ τα χιόνια και οι Έλληνες απ’ το να τους κατατάσσουν στον πάτο της βαθμολογίας σε κάθε σοβαρό ζήτημα κρατικής οργάνωσης.

Και είναι τέτοια η «μακαριότητά» μας στην Ελλάδα, ώστε πλέον έχουν τελειώσει και οι… καταλήψεις! Το φαινόμενο της κατάληψης σχολείων, που επί δεκαετίες μάς ταλαιπώρησε, ήταν σαφέστατα αρνητικό, αλλά ταυτόχρονα απέπνεε και μια… «υγεία», όσο κι αν αυτό ακούγεται οξύμωρο. Σήμαινε ότι κάποιοι μαθητές συζητούσαν, αποφάσιζαν συλλογικά μια -έκνομη έστω- πράξη και στη συνέχεια περνούσαν στη δράση, την κατάληψη. Τα τελευταία χρόνια οι μαθητές μοιάζουν χαμένοι στην ιδιωτικότητά τους, χαμένοι στα βιντεάκια του Τικ-Τοκ και δεν έχουν κανένα ενδιαφέρον για καταλήψεις κι άλλα τέτοια… κουραστικά.

Με καταλήψεις ή όχι, η αλήθεια είναι ότι η κατρακύλα της ευρωπαϊκής παιδείας στον διαγωνισμό PISA τίποτε άλλο δεν αποτυπώνει παρά τη γενική οπισθοχώρηση της Ευρώπης σε όλα τα μέτωπα. Ή μάλλον είναι η εξήγηση για την ευρωπαϊκή παρακμή. Στον αντίποδα, το γεγονός ότι πρωτεύουν στον συγκεκριμένο διαγωνισμό τα συστήματα των χωρών της ανατολικής Ασίας (Κίνα, Σιγκαπούρη και λοιπός περίγυρος) εξηγεί τη γενική πρόοδο της Άπω Ανατολής γενικότερα. Τυχαίο είναι, άραγε, πως η Ευρώπη υποχωρεί σ’ όλα τα μέτωπα όλο και πιο πολύ έναντι της Κίνας; Τυχαίο π.χ. ότι στους ευρωπαϊκούς αυτοκινητόδρομους κυκλοφορούν σήμερα όλο και πιο πολλά κινέζικα αυτοκίνητα, χτυπώντας έτσι την καρδιά της ευρωπαϊκής βιομηχανίας; Τυχαίο ότι κάθε νέα καινοτομία στη ρομποτική, στην ΑΙ, στα δίκτυα, σε ό,τι πιο σύγχρονο, κυριαρχούν οι «σχιστομάτηδες» που διαθέτουν πια στρατιές ειδικευμένων επιστημόνων που διαρκώς παράγουν, που διαρκώς καινοτομούν;

Πνιγμένη σε αγκυλώσεις του παρελθόντος και στη γραφειοκρατία, η Ευρώπη μοιάζει με κείνον τον επιβάτη που «έβλεπε τα τρένα να περνούν». Όσοι ζουν σήμερα την ελληνική σχολική πραγματικότητα μπορούν να σας βεβαιώσουν ότι το ελληνικό σχολείο που κάποτε σου «μάθαινε γράμματα» δεν υπάρχει πια. Έφυγε μακριά, πήγε… Κίνα. Η γνώση δεν είναι πια ο σκοπός του σχολείου. Προέχει η παιδοφύλαξη και η καλλιέργεια (sic!) δεξιοτήτων, στάσεων και συμπεριφορών. Το ελληνικό σχολείο στο μάθημα της Γεωγραφίας λ.χ. θα σου κάνει πλύση εγκεφάλου για την κλιματική αλλαγή, αλλά δε σου μαθαίνει πια πού πέφτει η… Κομοτηνή ή το Κιλκίς  (Κιλκίς; Τι είναι αυτό; Καμιά καινούρια μάρκα γκοφρέτας;). Θα σου διδάξει κατά κόρον τους κινδύνους του… διαδικτύου, αλλά δε θα σου μάθει Πληροφορική, ώστε αργότερα να εξελιχθούμε σε μια πρωτοπόρα τεχνολογικά κοινωνία. Στην ουσία, σε αφήνει ψηφιακά αγράμματο.

Και μέσα σ’ όλα αυτά, πελαγωμένοι από την όλη κατάσταση και την οικονομική ανασφάλεια, οι γονείς μεταθέτουν τις δικές τους ευθύνες στον δάσκαλο, στο σχολείο, ζητούν εξηγήσεις για κάθε ανεπάρκειά του και έχουν γίνει πια ιδιαίτερα επιθετικοί στη συμπεριφορά τους απέναντι στους εκπαιδευτικούς, με ολέθρια αποτελέσματα.

Θλιβερά φαινόμενα, αρνητικά φαινόμενα που δε συζητάμε παρά χαμηλόφωνα και ευκαιριακά στις παρέες μας, μη συνειδητοποιώντας πως εδώ πρόκειται για κάτι πολύ πιο σοβαρό. Για την αυριανή κοινωνία των αγραμμάτων πρόκειται, για μια υπό εκκόλαψη μάζα, έτοιμη να καταληφθεί οικονομικά και να χειραγωγηθεί από τους δυνατούς, σήμερα, στην εκπαίδευση Ασιάτες.

Ανησυχεί κανείς για όλα αυτά; Έχει σήμερα εκπαιδευτική πολιτική η χώρα; Έχει στόχο; Δυστυχώς, εδώ και χρόνια η Παιδεία είναι στον αυτόματο πιλότο. Σκέψου πως για το πολλαπλό βιβλίο κι άλλα σοβαρά ζητήματα συζητάμε εδώ και καμιά δεκαετία και… ακόμη συζητάμε, και συζητάμε και συζητάμε…

Αλλά τι να λέμε; Σε εποχές που το σχολείο θα έπρεπε να είναι το νούμερο ένα θέμα συζήτησης, στην Ελλάδα ασχολούμαστε κάνα μήνα τώρα με τις λεπτομέρειες του θανάτου του Μαζωνάκη, με τον αν ο «άθεος» Τσίπρας δικαιούται να πάει στο Άγιο Όρος και για το αν καλώς επιστρέψαμε τα… οστά του τσάρου Σαμουήλ στη Βουλγαρία!

Κυρίες και κύριοι, καληνύχτα μας!

 

ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΛΕΣΗΣ

alexiskalessis@yahoo.gr

 

Ο Πατρ. Καραντινός και το Δικαστικό Μέγαρο

Από τις διαφωνίες για τη θέση του έως τα εγκαίνια του 1972, η ιστορία του Δικαστικού Μεγάρου Λάρισας

Φωτογραφία των εγκαινίων του Δικαστικού Μεγάρου από την «Ε» της 30ής Ιουνίου 1972

 

«Τυχερή» πόλη είναι η Λάρισα. Ανάμεσα στη «φτωχή» μάζα πολλών αδιάφορων -αρχιτεκτονικά- δημοσίων κτιρίων, σίγουρα ένα ξεχωρίζει και σε πανελλήνιο επίπεδο, στο είδος του. Το Δικαστικό Μέγαρο Λάρισας. Χάρη στον αρχιτέκτονα Πάτροκλο Καραντινό, έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του πρώιμου μοντερνισμού στην Ελλάδα. Ο χθεσινός εορτασμός του προστάτη της Δικαιοσύνης Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτη ήταν η ευκαιρία να πέσουν οι προβολείς στο εμβληματικό Δικαστικό Μέγαρο Λάρισας.

Το οποίο, όπως και άλλα δημόσια έργα στη Λάρισα, πέρασε από «χίλια-μύρια» για να φτάσει η ώρα της ανέγερσης και των εγκαινίων. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Βάσου Καλογιάννη [1], με βάση τις αναμνήσεις του προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Δ. Ιατρού και του δημάρχου Δ. Χατζηγιάννη, τις πρώτες ημέρες της κατοχής, στις 7 Μαΐου 1941, εκδόθηκε διάταγμα, με το οποίο διατασσόταν η μεταφορά του Εφετείου στον Βόλο και του Πρωτοδικείου στα Φάρσαλα! Άμεσα επιτροπή φορέων συνάντησε τον κατοχικό πρωθυπουργό Γ. Τσολάκογλου στην Αθήνα και αρμόδιους υπουργούς. Το διάταγμα ανακλήθηκε τάχιστα. Παράλληλα, άλλη επιτροπή της Λάρισας κατάφερε να μεταφερθούν τα δικαστήρια από τις σκηνές των σεισμοπαθών της Κεντρικής πλατείας στο διδακτήριο του 4ου Δημοτικού. Από κει το Εφετείο στεγάστηκε στο οίκημα της γωνίας Ρούσβελτ – Παπασταύρου και μετά στο σημείο, όπου βρίσκεται σήμερα το Μέγαρο του Ταχυδρομείου, στη γωνία Παπαναστασίου – Αθ. Διάκου, πριν μετακομίσει στη σημερινή του θέση.

Το οικόπεδο της πλατείας προοριζόταν αρχικά για να ανεγερθεί το Διοικητήριο της Λάρισας. Αμέσως μετά την κατοχή και την απελευθέρωση, την πόλη άρχισε να απασχολεί το ζήτημα της ανέγερσης Διοικητηρίου. Το 1948, μετά από αλλεπάλληλες συσκέψεις, ρίχτηκε η ιδέα, να αναγερθεί το μέγαρο της Γενικής Διοικήσεως της Λάρισας, στον χώρο όπου βρίσκεται σήμερα το Δικαστικό Μέγαρο. Η πρόταση αυτή άλλαξε τα επόμενα χρόνια και η ζυγαριά έκλεινε προς την ανέγερση Δικαστικού Μεγάρου. Στο μεταξύ, ο Δήμος Λαρίσης και φορείς της πόλης, με ψήφισμά τους στις 29 Οκτωβρίου 1960 ζητούσαν να ανεγερθεί Διοικητήριο στον συγκριμένο χώρο της Κ. πλατείας [2]. Για Δικαστικό Μέγαρο προτεινόταν το σημερινό στρατιωτικό οικόπεδο στη γωνία των οδών Παπακυριαζή και 28ης Οκτωβρίου.

Το Δημόσιο, όπως αναφέρει το σχετικό ρεπορτάζ του Β. Καλογιάννη, «με τη γραφειοκρατία του, εξακολουθούσε να κωλυσιεργή το ζήτημα, διεκδικώντας τον χώρο των δικαστηρίων, για Διοικητήριο». Κάποια στιγμή συγκροτήθηκε ευρεία σύσκεψη παραγόντων στη Νομαρχία. Εκεί, προτάθηκε να γίνει το Δικαστικό Μέγαρο στον χώρο όπου βρίσκεται σήμερα το κτίριο της Περιφέρειας (τότε «Σπίτι του Στρατιώτου»). Ο Δημήτριος Παλιούρας, με επιστολή του προς τον πρόεδρο της Βουλής Ροδόπουλο ανέφερε μια σειρά λόγων, οι οποίοι δεν επέτρεπαν -κατά την άποψή του- να γίνουν τα Δικαστήρια στην Κ. πλατεία. Ο βασικός λόγος ήταν ότι φύσει και θέσει το Διοικητήριο έπρεπε να βρίσκεται στο κέντρο, «στον ομφαλό-βιτρίνα της θεσσαλικής πρωτευούσης».

Με επικεφαλής τον πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου Ιατρού και τη βοήθεια του αρχιεπισκόπου Δωροθέου (πρώην μητροπολίτη Λαρίσης) οι επόμενες ενέργειες έγιναν γρήγορα. Ο Οργανισμός Διαχειρίσεως Εκκλησιαστικής Περιουσίας (ΟΔΕΠ), ο οποίος ήταν ιδιοκτήτης του οικοπέδου, αποδέσμευσε τον χώρο, για να ανεγερθεί Δικαστικό Μέγαρο. Από το Δημόσιο το οικόπεδο παραχωρήθηκε στο Ειδικό Ταμείο Ανεγέρσεως Δικαστικού Μεγάρου Λαρίσης. Ο αρχικός σχεδιασμός έγινε από τον Οίκο Δοξιάδη, αλλά μετά το έργο ανέλαβε ο σπουδαίος αρχιτέκτονας Πάτροκλος Καραντινός (1903–1976). Εκείνος, σφράγισε με το έργο του τη δημόσια αρχιτεκτονική της χώρας, σχεδιάζοντας πολλά εμβληματικά μουσεία και δημόσια κτίρια. Το Δικαστικό Μέγαρο Λάρισας αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ορθολογικής και μοντέρνας προσέγγισής του [3]. Υπήρξε από τους αντιπροσωπευτικότερους αρχιτέκτονες της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα. Ο Καραντινός υπήρξε θερμός υποστηρικτής του προγράμματος σχολικών κτιρίων συμμετέχοντας στην ομάδα μελέτης του Υπουργείου από το 1930 ως το 1938. Ήταν επίσης ο αρχιτέκτονας στον οποίο ανατέθηκε η επιμέλεια της έκδοσης του επίσημου τόμου για τα σχολεία, ο οποίος υπήρξε το μοναδικό βιβλίο στην Ελλάδα σχετικό με την παραγωγή της νέας αρχιτεκτονικής. Χάρη στα σχολεία ο Καραντινός υπήρξε ο πιο γνωστός και δημοσιευμένος Έλληνας αρχιτέκτονας στο εξωτερικό.

Οι προκαταρκτικές ενέργειες για τη θεμελίωση του μεγάρου άρχισαν το 1963, με εδαφολογική έρευνα, από την οποία διαπιστώθηκε ότι υπήρχε υδροφόρος ορίζοντας [4]σε βάθος 10 μέτρων περίπου. Μια επίπτωση της ανέγερσης του μεγάρου ήταν το οριστικό τέλος των γραφικών ανθοπωλείων, τα οποία βρίσκονταν προς την πλευρά της οδού Κούμα. Οι πέντε ιδιοκτήτες τους ειδοποιήθηκαν εγγράφως να εγκαταλείψουν τον χώρο. Το ζήτημα ήταν και κοινωνικό και ασχολήθηκε και το Δημοτικό Συμβούλιο για το τι μέλλει γενέσθαι. Παράλληλα, στον σχεδιασμό ήταν και η διάνοιξη της σημερινής οδού Μαρίνου Αντύπα. Προς εκείνη την πλευρά του οικοπέδου υπήρχε το ζαχαροπλαστείο μικρό «Ολύμπιον».

Την Κυριακή 30 Οκτωβρίου 1966 έγινε η τελετή θεμελίωσης του Δικαστικού Μεγάρου, παρουσία του υπουργού Δικαιοσύνης Κωνσταντίνου Στεφανάκη, επί πρωθυπουργίας Στέφανου Στεφανόπουλου. Παρόντες ήταν επίσης, ο Λαρισαίος υφυπουργός Προεδρίας Κυβερνήσεως Τάκης Γεωργίου, ο υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου Παγκούτσος και οι αρχές της πόλης. Στις 29 Ιουνίου 1972 εγκαινιάστηκε το σημερινό μέγαρο, παράλληλα με τη θεμελίωση των νέων φυλακών στον δρόμο Λάρισας-Καρδίτσας.

————————————-

[1] Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας 30 Ιουνίου 1972

[2]Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας 11 Δεκεμβρίου 1960

[3] «ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ»

[4] Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας 11 Ιουνίου 1963

 https://ilarissa.gr/2026/09/28/i-larisa-tou-tote-kai-tou-tora-i-leschi-axiomatikon-frouras-to-xenodocheio-olympion/

 

Η Παλιά Εθνική Οδός και ο Τάκης Ροδόπουλος

Άρθρο του Βαγγέλη Ρηγόπουλου

-Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κι ο Τάκης Ροδόπουλος στα εγκαίνια (Από το «Στατιστικόν και Φωτογραφικόν Λεύκωμα Πεπραγμένων Νομού Λαρίσης – Εις όλους τους τομείς της διοικήσεως εν τω Νομώ Λαρίσης, κατά τα έτη 1951-1956» – Εκδοτικός οίκος Γ.Β. Δημητρακοπούλου Υιού – Λάρισα 1957»

 Μεγάλο γεγονός για έναν τόπο η ένταξή του σε εθνικά οδικά δίκτυα. Ειδικά στη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή Ελλάδα. Μεγάλης σημασίας αποδείχθηκε και για τη Λάρισα η σύνδεσή της με την Εθνική Οδό Αθήνας – Θεσσαλονίκης. Σ’ αυτό συνετέλεσε κι ο πρόεδρος της Βουλής και σημαίνον στέλεχος της τότε κυβέρνησης Κωνσταντίνος (Τάκης) Ροδόπουλος. Γνωστός κι ως «μοχλός» του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή [1]. Γι’ αυτό και τα δύο εγκαίνια που έγιναν, το 1954 για την έναρξη των εργασιών και το 1959 για την ολοκλήρωση της Εθνικής Οδού προς Τέμπη -σήμερα ΠΑΘΕ πλέον- αναδείχθηκαν προπομποί για τη μετέπειτα ανάπτυξη της πόλης.

Τα εγκαίνια της έναρξης των έργων κατασκευής της οδού Λαρίσης-Τεμπών-Κατερίνης-Θεσσαλονίκης έγιναν το απόγευμα της Κυριακής 14 Φεβρουαρίου 1954, παρουσία του υπουργού Δημοσίων Έργων και μετέπειτα πρωθυπουργού, Κωνσταντίνου Καραμανλή, και του προέδρου της Βουλής, Τάκη Ροδόπουλου. Το σημείο των εγκαινίων ήταν η θέση «Γκαζέλα» [2] στη διασταύρωση της εθνικής οδού με τον δρόμο προς Συκούριο. Ο υπουργός Κων. Καραμανλής έφθασε στη Λάρισα στις 5.30 το πρωί (!) σιδηροδρομικώς κι αναχώρησε στη συνέχεια για τα Σέρβια Κοζάνης, όπου εγκαινίασε τη γέφυρα του Αλιάκμονα και μετά στην Κοζάνη εγκαινίασε την οδό Κοζάνης-Φλώρινας-Πτολεμαΐδας. Ο πρόεδρος της Βουλής ήρθε στη Λάρισα αεροπορικώς και το μεσημέρι οι βουλευτές της Λάρισας του παρέθεσαν γεύμα στο μπαρ ΣΕΚ, στον σιδηροδρομικό σταθμό Λάρισας. Αργά το μεσημέρι έγινε η επίσημη υποδοχή του υπουργού Κ. Καραμανλή στην είσοδο της πόλης, στη γέφυρα προς Γιάννουλη, με επικεφαλής τον Τάκη Ροδόπουλο, βουλευτές και νομάρχες από τη Λάρισα και τη Μαγνησία. Τα εγκαίνια έγιναν παρουσία όλων των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών της περιοχής [3]. Όπως ανέφερε το σχετικό ρεπορτάζ, τα χωματουργικά έργα μέχρι τα Τέμπη θα έκανε η εταιρεία ΑΕΓΕΚ και τους εκβραχισμούς στην κοιλάδα των Τεμπών έχε αναλάβει το Τάγμα Μηχανικού της Στρατιάς.
Τα επίσημα εγκαίνια της εθνικής οδού, για την περιοχή της Λάρισας, έγιναν στις 4 Σεπτεμβρίου 1959 στη διασταύρωση Βόλου και Εθνικής οδού (σήμερα λεωφόρος Κ. Καραμανλή). Το πολιτικό πρόσωπο ήταν ο Τρικαλινός υπουργός Συγκοινωνιών και Δημοσίων Έργων της κυβέρνησης Κ. Καραμανλή, Σόλων Γκίκας. Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ της «Ε» [4], εκείνη την ημέρα επικρατούσε νέφωση, φυσούσε δυνατός αέρας και άρχισε να βρέχει. Η τελετή, όμως, έγινε κανονικά. Στο μέσον του δρόμου είχε στηθεί εξέδρα σκεπασμένη με φύλλα δάφνης και κυανόλευκες ταινίες. Υπήρχαν η στρατιωτική Μουσική και η Φιλαρμονική του ΔΩΛ, στρατιωτικό τμήμα και μεταξύ όλων και οι υπάλληλοι των σταθμών ελέγχων διοδίων. Παρών ήταν κι ο αρχηγός της Αμερικανικής Οικονομικής Αποστολής Σίντνευ Τζακς, ο οποίος εκπροσώπησε τον αμερικανό πρέσβη Τζακς, οι νομάρχες της Θεσσαλίας και της Πιερίας, βουλευτές κ.λπ. Μεταξύ πολλών και ο διευθυντής των πρακτορείων της «Πουρφίνα» στην Ελλάδα Σταύρος Κελφόγλου, η οποία είχε αναλάβει πολλά βενζινάδικα της νέας εθνικής. Ο υπουργός Σ. Γκίκας είπε στην ομιλία ότι ο δρόμος προγραμματιζόταν να ολοκληρωθεί τέλη Οκτωβρίου του 1959 και η γέφυρα των Τεμπών τον Μάρτιο του 1960. Όμως, μετά από αιτήματα για διευκόλυνση των επισκεπτών της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, παραδόθηκε δύο μήνες νωρίτερα, αλλά με την πρώτη στρώση της ασφάλτου. Επίσης, η κυκλοφορία στη γέφυρα των Τεμπών θα γινόταν με κάποιους περιορισμούς. Σημείωσε ότι ο στρατός κατασκεύασε το τμήμα 10 χιλιομέτρων εντός των Τεμπών και άλλα 8 χλμ. στο τμήμα Πλαταμώνας – Σιδηροδρομικός Σταθμός Λεπτοκαρυάς. Τα διόδια Τεμπών άρχισαν να λειτουργούν στις 5 το πρωί της επομένης των εγκαινίων και σύμφωνα με πρόχειρα στοιχεία πέρασαν 1.500 αυτοκίνητα την πρώτη ημέρα.
—————————————-
[1]. O «Μοχλός» ήταν το πολιτικό παρατσούκλι του Λαρισαίου Τάκη Ροδόπουλου (1896-1971), ο οποίος υπήρξε ένας από τους μακροβιότερους προέδρους της Βουλής των Ελλήνων και κορυφαίο στέλεχος της ΕΡΕ (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση) υπό την ηγεσία του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ο Ροδόπουλος (ο οποίος ήταν αδελφός του συγγραφέα Μ. Καραγάτση) απέκτησε αυτό το προσωνύμιο επειδή κατά την προδικτατορική περίοδο (κυρίως τη δεκαετία του 1950 και τις αρχές του 1960) θεωρούταν ο ισχυρότερος εσωκομματικός και κοινοβουλευτικός «μοχλός» ισορροπιών, ελέγχου και παραγωγής πολιτικής για την κυβέρνηση του Καραμανλή. Η σχέση τους πέρασε από διάφορες φάσεις, με τον Ροδόπουλο να αποτελεί κομβικό στήριγμα της παράταξης στη Βουλή, αλλά και έναν από τους ισχυρούς κομματάρχες της εποχής, με αυτόνομη επιρροή που επηρέαζε τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις (Βικιπαίδεια).
[2]. Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας, 16 Φεβρουαρίου 1954.
[3]. Παρών ήταν κι ο πρόεδρος του 15ου ΚΤΕΛ Λάρισας Β. Λεβέντης, ο μετέπειτα ιδρυτής -στις αρχές της δεκαετίας του ‘60- του ομώνυμου θρυλικού εστιατορίου της εθνικής οδού στον Άγιο Κωνσταντίνο Φθιώτιδας. Το εστιατόριο – ξενοδοχείο κ.λπ. έγινε το πιο γνωστό τοπόσημο-στέκι των διερχόμενων οδηγών της Εθνικής Οδού Λάρισας – Αθήνας. Έκλεισε αναγκαστικά, λόγω της απότομης πτώσης της κίνησης, όταν παραδόθηκε σε κυκλοφορία ο σημερινός ΠΑΘΕ.
[4]. Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας, 5 Σεπτεμβρίου 1959.

 

-Από τα εγκαίνια στη διασταύρωση Συκουρίου (Από το «Στατιστικόν και Φωτογραφικόν Λεύκωμα Πεπραγμένων Νομού Λαρίσης – Εις όλους τους τομείς της διοικήσεως εν τω Νομώ Λαρίσης, κατά τα έτη 1951-1956» – Εκδοτικός οίκος Γ.Β. Δημητρακοπούλου Υιού – Λάρισα 1957»

 

Η πόλη κρύβεται στις λεπτομέρειες

▶ Εκείνα τα μικρά πράγματα που κανείς δεν προσέχει (μέχρι να λείψουν…)

* Από τον Νικόλαο Σαρούκο

Κάποιες πόλεις προσπαθούν να δείξουν ότι είναι όμορφες. Φτιάχνουν πλατείες και φυτεύουν δέντρα, και τοποθετούν παγκάκια και πινακίδες. Και υπάρχουν πόλεις που απλώς προσέχουν τις λεπτομέρειες.
Ο κάτοικος συχνά δε βλέπει αυτές τις λεπτομέρειες.
Κι όμως, αυτές φτιάχνουν την εικόνα μιας πόλης. Η ταυτότητα δε βρίσκεται μόνο στο μεγάλο έργο, αλλά και στο πώς ανοίγει ένας κάδος, στο πώς γράφει μια πινακίδα, στο αν μπορείς να καθίσεις, να βρεις νερό ή να καταλάβεις γιατί ένας δρόμος ονομάζεται έτσι. Μικρά πράγματα, που ζούμε κάθε μέρα.

ΕΝΑΣ ΚΑΔΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΛΕΕΙ ΠΟΛΛΑ

Στη Λάρισα, οι κάδοι που ανοίγουν από την πλευρά του πεζοδρομίου και όχι προς τον δρόμο είναι μια τέτοια λεπτομέρεια. Κι όμως, είναι πολιτισμός. Είναι μια μικρή πρακτική επιλογή που λέει στον πολίτη: «Σε σκέφτηκα». Δε χρειάζεται να κατέβει στο οδόστρωμα. Η ποιότητα μιας πόλης είναι συχνά ακριβώς αυτό: να σκέφτεσαι τον άλλον πριν χρειαστεί να σου το ζητήσει.

Η ΠΙΝΑΚΙΔΑ ΔΕ ΔΕΙΧΝΕΙ ΜΟΝΟ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟ

Μια πινακίδα δε χρειάζεται να γράφει μόνο «Οδός Τάδε». Μπορεί να εξηγεί ποιος ήταν ο άνθρωπος, γιατί υπάρχει το όνομά του και ποια ιστορία κρύβεται πίσω από αυτό. Το Ηράκλειο έχει αξιοποιήσει αυτήν την ιδέα, ενώ η Θεσσαλονίκη χρησιμοποιεί πινακίδες με ιστορικές πληροφορίες, QR codes και NFC. Ο δρόμος γίνεται και μικρό μάθημα ιστορίας. Όταν ο επισκέπτης μαθαίνει την ιστορία του δρόμου, η πόλη γίνεται τόπος που γνωρίζεις.

ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ

Μέχρι να περπατήσεις δύο χιλιόμετρα με έναν ηλικιωμένο, κάποιον που κουράστηκε, ένα παγκάκι φαίνεται ασήμαντο. Είναι πού βρίσκεται: αν είναι στη σκιά, κοντά σε στάση, αν αφήνει χώρο για καρότσι ή αναπηρικό αμαξίδιο και αν είναι καθαρό και χρήσιμο.
Για έναν πεζό, μια δημόσια βρύση μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια φιλική και μια αφιλόξενη πόλη.

ΚΑΙ ΥΣΤΕΡΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΠΕΖΟΔΡΟΜΙΑ

Εδώ η λεπτομέρεια μπορεί να γίνει παγίδα: ένα πεζοδρόμιο που σταματά ξαφνικά, μια ράμπα ΑμεΑ που οδηγεί σε παρκαρισμένο αυτοκίνητο, ένα δέντρο στη μέση της διαδρομής, ένας στύλος, ένα καπάκι φρεατίου που εξέχει, μια σπασμένη πλάκα. Όλα μικρά, μέχρι να περάσει από εκεί άνθρωπος με κινητική δυσκολία, μητέρα με καρότσι ή ηλικιωμένος. Τότε η μικρή λεπτομέρεια γίνεται μεγάλο πρόβλημα.
Ο πολιτισμός μιας πόλης δε μετριέται μόνο από τα τετραγωνικά μέτρα που πλακόστρωσε, αλλά και από το αν μπορεί να τα χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος για τον οποίο τα έφτιαξε.

Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟΥ ΚΑΙ Η ΑΠΛΗ ΕΡΩΤΗΣΗ: ΠΟΤΕ ΕΡΧΕΤΑΙ;

Μια στάση μπορεί να έχει στέγαστρο. Έχει, όμως, καθίσματα, φωτισμό, σωστή πληροφόρηση; Ξέρει ο επιβάτης πότε περνά το επόμενο λεωφορείο; Μπορεί να περιμένει ένας ηλικιωμένος χωρίς να στέκεται όρθιος για είκοσι λεπτά; Και λειτουργεί όταν ο πολίτης τη χρειάζεται;
Μια πόλη δεν μπορεί να μιλά για τουρισμό, εξωστρέφεια, γιορτές και «ζωντανό κέντρο» και να θεωρεί αυτονόητο ότι κάποιες ημέρες η συγκοινωνία μπορεί να εξαφανίζεται. Τα Χριστούγεννα πολλοί θέλουν να μετακινηθούν και να κινηθούν χωρίς αυτοκίνητο. Όταν η συγκοινωνία περιορίζεται ή δε λειτουργεί, η μικρή λεπτομέρεια γίνεται μήνυμα: πόσο πραγματικά υπολογίζει η πόλη τη μετακίνησή σου; Σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Λάρισα και ο Βόλος, η αστική συγκοινωνία τα Χριστούγεννα απλώς δεν υφίσταται, ούτε σε μία-δύο γραμμές «κορμό» με αραιά δρομολόγια.

ΤΟ ΣΚΟΥΠΙΔΙ ΠΟΥ ΔΕ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΕΙΝΑΙ, ΕΠΙΣΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Υπάρχουν λεπτομέρειες που όλοι βλέπουμε και προσποιούμαστε ότι δεν είδαμε: ένα σπασμένο καπάκι κάδου, ένα αυτοκόλλητο, ένα πρόχειρα κρεμασμένο καλώδιο, ένα αυτοκίνητο πάνω στη διάβαση, μια στραβή πινακίδα, ένα εγκαταλελειμμένο παγκάκι, ένα φωτιστικό που δε λειτουργεί, ένα σημείο πρασίνου γεμάτο σκουπίδια. Και φυσικά το γνωστό «θα το φτιάξουν». Ποιοι; Κάποιοι. Πότε; Κάποια στιγμή. Κι αυτό είναι μια μορφή αστικής φιλοσοφίας.

Η ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΣΟΥ ΛΕΕΙ «ΣΕ ΒΛΕΠΩ»

Οι μεγάλες πόλεις δεν είναι μεγάλες επειδή έχουν πολλά κτίρια. Είναι μεγάλες επειδή έχουν επίγνωση του ανθρώπου που περπατά, οδηγεί, του παιδιού, του ηλικιωμένου, του επισκέπτη, του ανθρώπου με αναπηρία, του τουρίστα που δεν ξέρει πού βρίσκεται.
Αυτό φαίνεται στα μικρά: στην κατεύθυνση που ανοίγει ένας κάδος, στην πληροφορία μιας πινακίδας, στη σκιά ενός δέντρου, στο σημείο ενός παγκακιού, στο νερό και τον φωτισμό, στη λειτουργία της συγκοινωνίας, στο αν ένα πεζοδρόμιο είναι πραγματικά πεζοδρόμιο. Αυτά δεν είναι «λεπτομέρειες». Είναι η πόλη.

ΓΙΑΤΙ ΤΕΛΙΚΑ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΔΕ ΦΤΙΑΧΝΕΤΑΙ ΜΕ ΜΕΓΑΛΑ ΛΟΓΙΑ

Μιλάμε για έξυπνες και πράσινες πόλεις, βιώσιμη κινητικότητα, τουριστική ανάπτυξη και ποιότητα ζωής. Η αλήθεια, όμως, βρίσκεται πάντα στο πεζοδρόμιο. Εκεί φαίνεται αν σέβεται τον πεζό, τον επισκέπτη, τον ηλικιωμένο και τον άνθρωπο με αναπηρία.
Μια πόλη δε γίνεται καλύτερη μόνο όταν χτίζει κάτι μεγάλο. Γίνεται καλύτερη όταν διορθώνει κάτι μικρό. Το δύσκολο είναι να δεις αυτό που όλοι έχουν πάψει να βλέπουν. Το στραβό κάγκελο, την ξεθωριασμένη πινακίδα, τον κάδο που ανοίγει προς τη λάθος πλευρά, το παγκάκι που λείπει, το λεωφορείο που δεν περνά, τη ράμπα που δεν οδηγεί πουθενά.
Η πραγματική εικόνα μιας πόλης βρίσκεται εκεί. Όχι στα φυλλάδια, στις μακέτες ή στις παρουσιάσεις. Στις λεπτομέρειες. Και ίσως η πιο σημαντική λεπτομέρεια να είναι αυτή: να υπάρχει κάποιος που τις προσέχει. Διότι όταν μια πόλη αρχίζει να προσέχει τις μικρές λεπτομέρειες, σημαίνει ότι άρχισε να προσέχει και τους ανθρώπους της.
Και τότε, ναι. Αρχίζει να αποκτά ταυτότητα. Όχι επειδή το αποφάσισε. Αλλά επειδή το απέδειξε: Κάδο προς κάδο, πινακίδα προς πινακίδα, παγκάκι προς παγκάκι…

* Ο Νικόλαος Σαρούκος είναι προϊστάμενος Ελέγχου, Επιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας

 

Ματιές στο παρελθόν…

Ματιά στο παρελθόν: Παζάρι Λάρισας 1987-1988

1987, στο πάρκο Αλκαζάρ. Ήταν το προτελευταίο παζάρι της Λάρισας σε αυτόν τον χώρο. Αλλά, ήταν το τελευταίο ζωοπάζαρο. Γινόταν στο σημείο απέναντι από το γυμναστήριο βαρέων αθλημάτων, όπου σήμερα βρίσκονται γήπεδα μπάσκετ. Την επόμενη χρονιά δεν πραγματοποιήθηκε. Εξάλλου, οι ενδιαφερόμενοι πωλητές και αγοραστές είχαν μειωθεί αρκετά…

Ε.Ρ.

 

Οι προετοιμασίες, λίγο πριν αρχίσει το τελευταίο παζάρι της Λάρισας, στον χώρο του πάρκου Αλκαζάρ, το 1988. Ο κεντρικός δρόμος, όπως φαινόταν από την κορυφή των σκαλοπατιών. Από την επόμενη χρονιά το παζάρι «ξενιτεύτηκε»…
Ε. Ρ.

 

Το 1970 το πρώτο «σελφ-σέρβις» στη Λάρισα

ΑΡΧΕΙΑ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΣ ΤΗΣ ΛΑΡΙΣΑΣ

Η πρώτη διαφήμιση σούπερ μάρκετ – σελφ σέρβις στην «Ε» στις 31 Δεκεμβρίου 1970

 Ποιος, άραγε, χρησιμοποιεί ακόμη τη λέξη υπέρ-αγορά; Ελάχιστοι… «Σούπερ μάρκετ» είναι ο… σωστός όρος και η αγγλική διεθνής λέξη ελληνοποιήθηκε, δυστυχώς. Μάλιστα, οι Έλληνες το απλούστευσαν κι άλλο και το «σούπερ μάρκετ» έγινε απλά «μάρκετ» ή «σούπερ» μεταξύ των νοικοκυρών, για πιο σύντομη εκφορά. Κάποιοι, ελάχιστοι ρομαντικοί αντιδρώντες, το λένε και «μπακάλης» [1]. Το ελληνικότατο «παντοπώλης – παντοπωλείο» λίγοι το θυμούνται. Βεβαίως, η λέξη προσιδιάζει περισσότερο στη σημερινή μορφή ενός πολυκαταστήματος τροφίμων. Η ιδέα της υπέρ-αγοράς ήταν αμερικάνικη -φυσικά- του Κλάρενς Σόντερς [2] στην αλυσίδα καταστημάτων Piggly Wiggly. Στο Μέμφις το 1918. Το ίδιο και ο άλλος διεθνής όρος, το «σελφ σέρβις» (αυτοεξυπηρέτηση).

Στη Λάρισα, σχετικά νωρίς, εγκαινιάστηκε το 1970 το πρώτο σούπερ μάρκετ – σελφ σέρβις, υπό τη διεύθυνση των Γιακούλα-Φωτόπουλου, σύμφωνα με διαφημιστική καταχώρηση στην «Ε» [3]. Ήταν στις 28 Δεκεμβρίου 1970, στο ισόγειο του μεγάρου Κίττα, στη γωνία των οδών Κούμα και Παναγούλη, απέναντι, διαγωνίως, από το κτίριο του πρώην κινηματογράφου «Πάλλας». Σε άλλη διαφημιστική καταχώρηση στις 31 Δεκεμβρίου 1970 στην «Ε», αναφερόταν ότι: «Νοικοκυρές! Από τώρα πλέον όλοι οι δρόμοι θα σας οδηγούν στη μεγαλύτερη αγορά τροφίμων. Σούπερ μάρκετ. Το μεγαλύτερο και υπερμοντέρνο κατάστημα τροφίμων, που διαφέρει από όλα τ’ άλλα και που για πρώτη φορά σας προσφέρει την πραγματική καινοτομία της αυτοεξυπηρέτησης (self service) και σας απαλλάσσει από την ταλαιπωρία να γυρίζετε για να ολοκληρώσετε τα είδη που σας χρειάζονται. Το σούπερ μάρκετ σας τα προσφέρει όλα νοικοκυρές μου. Όλα τα είδη μας είναι εκλεκτής ποιότητας και προπάντων φθηνά. Επισκεφτείτε μας, έστω για μια φορά και θα παραλεχθείτε ότι πράγματι όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη μεγάλη αγορά τροφίμων, σούπερ μάρκετ». Μάλιστα, όπως θυμούνται κάποιοι, η συγκεκριμένη υπέρ-αγορά πουλούσε και ψωμί.
Η προσπάθεια αυτή ήταν πρωτοποριακή και αυτό φαίνεται και από ρεπορτάζ της «Ε», έξι χρόνια μετά, στις 3 Αυγούστου 1976, του δημοσιογράφου Αλέκου Χατζηευθυμίου. Ακριβώς πριν 50 χρόνια, είχε τον εύγλωττο τίτλο «Σήμανε και για τη Λάρισα η ώρα των σούπερ μάρκετ». Τότε, λοιπόν, και για πρώτη φορά, επισημαινόταν ο «κίνδυνος» για τα τοπικά καταστήματα από την ίδρυση σούπερ μάρκετ, από μη ντόπιους επιχειρηματίες. Ανέφερε δε και τα εξής:
«Τον τελευταίο καιρό γίνονται σοβαρές συζητήσεις μεταξύ του εμπορικού και επαγγελματικού κόσμου της Λαρίσης, πάνω στο θέμα της ιδρύσεως και λειτουργίας στην πόλιν μας σούπερ μάρκετ από Αθηναίους επιχειρηματίες. Οι πληροφορίες λένε ότι μέσα στο προσεχές φθινόπωρο θα λειτουργήσουν τρία τουλάχιστον σούπερ μάρκετ και επισημαίνονται οι επιπτώσεις που θα προκύψουν για πολλά άλλα εμπορικά καταστήματα και παντοπωλεία. Με την ίδρυση και λειτουργία σούπερ μάρκετ στην αγορά της Λαρίσης θα πατήσουν πόδι ξένοι επιχειρηματίες. Πολλά από τα είδη που θα πωλούν αυτά τα υπερκαταστήματα, θα προσφέρωνται σε αισθητά χαμηλότερες τιμές. Θα είναι τα είδη «κράχτες» που θα προσελκύουν την πελατεία.
Η είδηση για λειτουργία στη Λάρισα σούπερ μάρκετ, έβαλε σε προβληματισμούς πολλούς εμπόρους και επαγγελματίες. Οι υπεραγορές αυτού του είδους με τα πλεονεκτήματα που προσφέρουν στο καταναλωτικό κοινό (τιμές χαμηλότερες, οικονομία χρόνου, ευχέρεια, εκλογή κ.λπ.) στέκουν υπεράνω συναγωνισμού, γιατί είναι μεγάλες και καλά οργανωμένες μονάδες. Δεν είναι, λοιπόν, αδικαιολόγητη η ανησυχία που εκφράζει μερίδα του εμπορικού κόσμου της Λαρίσης, για την επικείμενη «εισβολή» στην πόλη μας των μεγάλων αυτών επιχειρήσεων. Γιατί πραγματικά διαγράφεται ο κίνδυνος «Το μεγάλο ψάρι να φάη το μικρό». Μπορεί για πολλά καταστήματα να χτυπήση πένθιμα η καμπάνα. Οι έμποροι που επισημάνουν τον κίνδυνο, τα «σπάσιμο δηλαδή της αγοράς» από τα σούπερ μάρκετ, μιλούν τώρα για την ανάγκη οργανώσεως και δημιουργίας ανταγωνιστικών μονάδων. Γιατί, όπως απλά και σωστά υποστηρίζουν, διαφορετικά όχι μόνο θα «γονατίσουν» πολλά καταστήματα, αλλά και το χρήμα των Λαρισαίων, θα φεύγη από τη Λάρισα.
Βέβαιο πρέπει να θεωρήται ότι μέσα στη Λάρισα παράλληλη «συμβίωση» σούπερ μάρκετ και μικρών επιχειρήσεων (εμπορικών καταστημάτων, παντοπωλείων κ.λπ.) δε θα συνεχισθή για πολύ χρόνο. Τα σούπερ μάρκετ, όπως οργανώνονται, είναι σε θέση να προσφέρουν στο ευρύ καταναλωτικό κοινό τα πάντα: Τρόφιμα, καλλυντικά, ηλεκτρικές συσκευές, έτοιμα ενδύματα, χαρτικά, έπιπλα, κοσμήματα, φωτοοπτικά και είδη νεωτερισμών, παπούτσια και δερμάτινα γενικά είδη, ακόμη και έτοιμα γεύματα. Η μορφή αυτών των καταστημάτων τείνει να επικρατήση σ’ όλες τις μεγάλες πόλεις. Και η Λάρισα αποτελεί έναν από τους πρώτους στόχους μεγάλων τραστ των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης…».
Κι όπως καταλήγει το ρεπορτάζ του Αργ. Παγαρτάνη «Το όλο «στήσιμο» στηρίχθηκε στην έμπνευση ενός και μόνο ανθρώπου, του Κλάρενς Σόντερς. Δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι ένας μανάβης, αμόρφωτος μεν αλλά με τεράστιο επιχειρηματικό ένστικτο, άλλαξε τον τρόπο που ψωνίζει όλη η υφήλιος».
————————–
[1]. Μπακάλης (άμεσο δάνειο) από την τουρκική bakkal και αντίστοιχη αραβική (ΒΙΚΙΛΕΞΙΚΟ).
[2]. Οι σχετικές πληροφορίες από την ιστοσελίδα «Πρώτο θέμα» σε ρεπορτάζ του Αργύρη Παγαρτάνη στις 6 Ιουλίου 2026, με τίτλο «Ο άνθρωπος που έμαθε στον κόσμο να ψωνίζει μόνος του στο σούπερ μάρκετ».
[3]. Πληρωμένη καταχώρηση στην εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας στις 27 Δεκεμβρίου 1970.

 

Ο προφητικός τίτλος της «Ε» στις 3 Αυγούστου 1976