Ο Κατακλυσμός του Δευκαλίωνα.

Ένας από τους σημαντικότερους μύθους της Ελληνικής Μυθολογίας διαδραματίζεται στην περιοχή μας χιλιάδες χρόνια πριν.(υπολογίζεται περίπου στο 9000 π.Χ.)

Ο Κατακλυσμός του Δευκαλίωνα είναι η αρχαία Ελληνική εκδοχή του κατακλυσμού που αναφέρεται πολύ πιο μετά, σε παραδόσεις πολλών αρχαίων πολιτισμών (όπως π.χ. στην Εβραϊκή παράδοση με τον κατακλυσμό του Νώε.

Κατά τον μύθο την εποχή που στη Φθία και τη Θεσσαλία βασίλευε ο Δευκαλίωνας ο Δίας αποφάσισε να καταστρέψει όλη την γενιά των ανθρώπων που ήταν διεφθαρμένη, με εξαίρεση τον δίκαιο βασιλέα και την γυναίκα του την Πύρρα.

Ο Δευκαλίωνας λοιπόν μετά από συμβουλή του πατέρα του κατασκεύασε ένα πλοίο συγκέντρωσε τα απαραίτητα εφόδια για την επιβίωση τους και επιβιβάστηκε στο πλοιάριο μαζί με την γυναίκα του.

Στο μεταξύ ο Δίας ανοίγει τους καταρράκτες του Ουρανού και το έδαφος της Ελλάδας γεμίζει με νερό και οι άνθρωποι χάνονται.

Για εννέα μέρες και εννέα νύχτες το βασιλικό ζευγάρι περιφέρεται από τα νερά μέσα στο πλοιάριο.

Την δέκατη όμως ημέρα προσάραξε στο όρος Όρθρυς κατά άλλη εκδοχή στον Παρνασσό.

Εκεί όταν οι βροχές σταμάτησαν και τα νερά υποχώρησαν ο Δευκαλίων και η Πύρρα κατέβηκαν στην ξηρά και το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν θυσία στον Φύξιο Δία (προστάτης των φυγάδων).

Ο θεός που επικαλέστηκε ο θεοσεβής Δευκαλίωνας έστειλε τον Ερμή για να τους μεταφέρει την υπόσχεση ότι ο Δίας θα πραγματοποιούσε την πρώτη ευχή τους.

Και η πρώτη ευχή του Δευκαλίωνα και της Πύρρας δεν ήταν άλλη από το να δώσει και πάλι ζωή ο Δίας στο ανθρώπινο γένος.

Κατά μία άλλη εκδοχή η οποία προέρχεται από την Φωκίδα ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα πήγαν στους Δελφούς και στο ιερό της Θέμιδας για να εκφράσουν και σ αυτή την ίδια επιθυμία.

Η θεά τους άκουσε και τους απάντησε με τον παρακάτω χρησμό:

Αν ήθελαν να φέρουν στη ζωή νέους ανθρώπους θα έπρεπε να καλύψουν τα πρόσωπά τους και να ρίχνουν πίσω από την πλάτη τους τα οστά της μητέρας τους.

Εκείνοι κατάλαβαν την ερμηνεία του χρησμού και αφού έκαναν ότι τους έλεγε ο χρησμός άρχισαν να πετάνε πέτρες πίσω από την πλάτη τους, αφού αυτές προέρχονταν από τα σπλάχνα της μάνας Γης.

Οι πέτρες που πετούσε ο Δευκαλίωνας μεταμορφώνονταν σε άνδρες και αυτές που πετούσε η Πύρρα μεταμορφώνονταν σε γυναίκες.

Από την πρώτη δε πέτρα που πέταξε ο Δευκαλίωνας προήλθε ο Έλληνας, γενάρχης των Ελλήνων.

Ο Δευκαλίων και η Πύρρα απόκτησαν εκτός από τον Έλληνα, τον Αμφικτύωνα, τη Πρωτογένεια, τη Μελανθώ, τη Θυία (ή Αιθυία) και την Πανδώρα.

Ο πρωτότοκος γιος τους ο Έλλην έγινε γενάρχης των Ελλήνων.

Ο Αμφικτύων, κυβέρνησε την Αθήνα μετά τον Κραναό.

Ο ίδιος ο Δευκαλίων, έγινε ο βασιλιάς της Φθίας και της Θεσσαλίας.

Ο γενάρχης των Ελλήνων ο Έλλην γέννησε με την Ορσυίδα τρεις γιους, τον Δώρο τον Ξούθο και τον Αίολο τους πρώτους αρχηγούς των Ελλήνων.

Ο Ξούθος βασίλεψε στη Πελοπόννησο και έκανε δύο γιους, τον Αχαιό και τον Ίωνα από τους οποίους οι Αχαιοί και οι Ίωνες πήραν τα ονόματά τους.

Ο Αίολος βασίλεψε στη Θεσσαλία και οι κάτοικοι ονομάσθηκαν Αιολείς απ’ αυτόν.

Ο Δώρος και οι άνθρωποι του που ονομάστηκαν Δωριείς εγκαταστάθηκαν στις περιοχές ανατολικά του Παρνασσού.

Ο Αμφικτύων ήταν πατέρας του Λοκρού, ο οποίος ίδρυσε την Λοκρίδα.

Η εκδοχή του Δευκαλίωνα και της Πύρρας είναι αυτή που διαδόθηκε ευρύτατα από τις υπόλοιπες σχετικές παραδόσεις και επικράτησε όλων των άλλων και κατά την εποχή του Πλουτάρχου εμπλουτίστηκε και με άλλα στοιχεία και λεπτομέρειες που προέρχονται από ασιατικές παραδόσεις, θυμίζουν σε πολλά σημεία τους την εκδοχή που μας διηγείται η Βίβλος.

Ο Δευκαλίων, λοιπόν, και οι δικοί του ήταν οι μόνοι που γλίτωσαν από τον τρομερό κατακλυσμό, σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία.

Αλλά σε πιο κατακλυσμό αναφέρεται η Ελληνική μυθολογία; Μήπως στο παγκόσμιο κατακλυσμό που σύμφωνα με τον Πλάτωνα έγινε γύρω στο 9600 π.Χ. και βυθίσθηκε η Ατλαντίδα μέσα σε μια μέρα και νύχτα;

Η ημερομηνία αυτή επιβεβαιώνεται και από τις παραδόσεις άλλων αρχαίων λαών.

Ή μήπως υπήρχε και άλλος κατακλυσμός μικρότερος, γύρω στο 7000 π.Χ. ή ακόμα και στο 5000 π.Χ, όπως πολλοί μελετητές παραδέχονται, στον οποίο βυθίσθηκε και το υπόλοιπο τμήμα της Ατλαντίδος που επέζησε;

Αν ισχύει η δεύτερη εκδοχή τότε αυτό σημαίνει ότι η Ατλαντίδα δεν καταποντίστηκε στα γρήγορα αλλά σταδιακά, και σ’ αυτό το σημείο ο Πλάτων "σφάλλει".

Το ότι υπήρχαν πολλοί κατακλυσμοί, όμως, το αναφέρει και ο Πλάτων στο διάλογο “Τίμαιος” (22CD και 23 Β).

Στα κεφάλαια αυτά ο Πλάτων αναφέρει ένα μέρος της συζήτησης που είχε κάνει ο Σόλων με τους ιερείς της Αιγύπτου.

Αναφέρουμε, τα συγκεκριμένα κεφάλαια(22ABCD, 23B):

”…Κάποτε που θέλησε ο Σόλων να τους παρασύρει (εννοεί: τους ιερείς της Αιγύπτου) να μιλήσουν για τα παλιά γεγονότα, άρχισε να τους διηγείται για όσα εδώ στην Αθήνα θεωρούνται αρχαιότατα.

Για τον Φορωνέα, τον οποίο ονόμασαν πρώτο και για τη Νιόβη και για τα μετά τον κατακλυσμό. Διηγήθηκε επίσης για τον Δευκαλίωνα και την Πύρρα, πως διαβίωσαν μετά τον κατακλυσμό, και για τους απογόνους τους, και προσπάθησε να καθορίσει πόσα έτη παρήλθον από όσα έλεγε και να χρονολογήσει.

Κάποιος από τους ιερείς πολύ ηλικιωμένος, του είπε τότε: …Πολλές καταστροφές ανθρώπων έχουν γίνει και θα γίνουν από πολλά αίτια, οι πλέον μεγαλύτερες από πυρκαγιές και κατακλυσμούς, και οι μικρότερες από αμέτρητα άλλα αίτια.

Π.χ. η παράδοση που επικρατεί εις τη χώρα σας ότι δηλαδή κάποτε ο Φαέθων, ο γιος του Ηλίου, αφού έζευξε το άρμα του πατρός του, επειδή δεν είχε την ικανότητα να ακολουθήσει τον ίδιο με τον πατέρα του δρόμο, και πυρπόλησε ότι υπήρχε πάνω στη γη και ο ίδιος κτυπηθείς από κεραυνό εφονεύθη, αυτό λέγεται ως μύθος, ενώ η πραγματικότητα είναι η παράλλαξη (σημείωση: μεταβολή της κυκλικής κίνησης) των περιστρεφομένων γύρω από τη γη ουρανίων σωμάτων που προκαλεί καταστροφή για πολλά χρόνια, από τις πυρκαγιές, των όντων πάνω στη γη….“.

Και παρακάτω ο Αιγύπτιος ιερέας λέει στο Σόλωνα (23B):

“ Όσα λοιπόν είπες προηγουμένως, Σόλων, για τις δικές σας παραδόσεις περί γενεαλογιών, ελάχιστα διαφέρουν από παιδικά παραμύθια.

Διότι εσείς ενθυμείσθε μόνο ένα κατακλυσμό της γης (σημείωση: τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα), ενώ έγιναν πολλοί πιο παλιά…..”

Όσα αναφέραμε δείχνουν το αρχέγονο ιστορικό βάθος των ελληνικών μύθων!

Πρέπει δε να τονίσουμε ότι ο μύθος δεν είναι κατ’ ανάγκην παραμύθι αλλά οι αναφορές του έχουν έναν ενδεχόμενο ιστορικό πυρήνα!

Ο μύθος συνήθως έχει δυο στόχους να διδάξει και να πληροφόρηση με κωδικοποιημένες εικόνες ή με υπερβολές και αλληγορίες όπως θα λέγαμε σήμερα.

Το πόσες πληροφορίες έχουν χαθεί για το απώτατο παρελθόν των Ελλήνων και της μεσόγειου γενικότερα το δείχνει ο μύθος του Δευκαλίωνα τον οποίον αναφέραμε προηγουμένως.

Διαβάστε παρακάτω και θα καταλάβετε!

«Έτσι έχει ο μύθος του Δευκαλίωνος.

Αυτή η γενιά των ανθρώπων δεν είναι η πρώτη, αλλά της πρώτης εκείνης γενιάς οι άνθρωποι όλοι χάθηκαν, αυτοί δε γένος δεύτερο είναι του Δευκαλίωνος που το πλήθος της παντού αποίκησε.

Περί δε εκείνων των (πρώτων) ανθρώπων αυτά μυθολογούνται, ότι μεγάλοι υβρισταί έγιναν και αθέμιτα έργα έπρατταν, ούτε όρκους τηρούσαν, ούτε ξένους φιλοξενούσαν, ούτε και ικέτες ανέχοντο, έτσι επήλθε σ’ αυτούς η μεγάλη συμφορά.

Αυτή η ίδια η γη, πολύ ύδωρ ανέδυε, και βροχές μεγάλες έγιναν και οι ποταμοί τεραστίως διογκώθηκαν και η θάλασσα τόσο πολύ ανέβη, ώστε τα πάντα σκέπασε το νερό και έτσι χάθηκαν όλοι!

Ο Δευκαλίων δε, ευσεβής και συνετός, μόνος των ανθρώπων απέμεινε για (να γεννήσει) την γενιά την δεύτερη.

Η δε σωτηρία έτσι έγινε.

Μεγάλη λάρνακα (κιβωτό) αυτός είχε και σ’ αυτήν επιβίβασε παιδιά[8] και γυναίκες.

Κατέφθασαν δε και επιβιβάσθηκαν (στην κιβωτό επίσης) και χοίροι και ίπποι και λέοντες κατά γένη και όφεις και ακόμα όλα όσα την γη μοιράζονται, πάντα κατά ζεύγη.

Ο δε (Δευκαλίων) τα δέχθηκε όλα, γιατί μεταξύ τους δεν εβλάπτοντο, διότι εκ Διός φιλία έγινε μεταξύ τους και σε μια λάρνακα πάντες έπλευσαν όσο το ύδωρ επικρατούσε.

Αυτά ιστορούν οι Έλληνες περί Δευκαλίωνος»

Λουκιανός «περί της συρίης θεού» 12.3

Οι περιγραφές του κατακλυσμού στην Σαμοθράκη έχουν πράγματι εξαιρετικό ενδιαφέρον:

«Τώρα θα σας διηγηθώ την ιστορία των νησιών του Αιγαίου αρχίζοντας από την Σαμοθράκη…

Το νησί κατοικούσαν αυτόχθονες… λένε ότι στα αρχαία χρόνια ονομαζόταν Σαόννησος…

Οι Σαμόθρακες διηγούνται ότι πριν από τους κατακλυσμούς που έγιναν σε άλλους λαούς συνέβη εκεί ένας άλλος μεγάλος κατακλυσμός στην διάρκεια του οποίου άνοιξε το στενό στις «Κυανές πέτρες» (οι μυθικές συμπληγάδες) και στην συνέχεια (άνοιξε) ο Ελλήσποντος. Γιατί η θάλασσα του Εύξεινου πόντου ήταν πρώτα λίμνη και φούσκωσε σε τέτοιο σημείο που από την πίεση του ρεύματος ξεχύθηκαν με ορμή τα νερά στον Ελλήσποντο και κατέκλυσαν μεγάλο μέρος από τα Ασιατικά παράλια και όχι και λίγη πεδινή έκταση της Σαμοθράκης μετατράπηκε σε θάλασσα.

Και γι’αυτόν τον λόγο στα μεταγενέστερα χρόνια μερικοί ψαράδες ανασύρουν με τα δίχτυα τους λίθινα κιονόκρανα, γιατί ακόμα και πόλεις κατακλύστηκαν απ’τα νερά.

Κι’ όσοι γλίτωσαν απ’ τον κατακλυσμό κατέφυγαν στα ψηλότερα μέρη του νησιού.

Αλλά καθώς η θάλασσα ανέβαινε ολοένα και ψηλότερα, ευχήθηκαν στους θεούς του τόπου κι’ όταν σώθηκαν σε ανάμνηση του γεγονότος ύψωσαν πέτρινα σύνορα γύρω-γύρω απ’ το νησί κι’ έκτισαν βωμούς.

Είναι φανερό λοιπόν ότι η Σαμοθράκη ήταν κατοικημένη πριν απ'τον κατακλυσμό».

Διόδωρος Σικελιώτης ιστορική βιβλιοθήκη 5.47

Πηγή: ellinikoarxeio

Πλατων: Τι είναι ευδαιμονία;

Μεταβατικός διάλογος ανάμεσα στην πρώιμη και τη μέση συγγραφική περίοδο του Πλάτωνα με θέμα την αναζήτηση της ευδαιμονίας, αλλά και την αντιπαράθεση σωκρατικής και εριστικής διαλεκτικής.

Θέμα του διαλόγου

Το κεντρικό φιλοσοφικό ερώτημα του διαλόγου είναι το εξής: πώς οδηγείται κανείς στην ευδαιμονία; Ταυτόχρονα ο Ευθύδημος αντιπαραβάλλει τη Σωκρατική μέθοδο διεξαγωγής φιλοσοφικού διαλόγου με την εριστική. Τέλος, ο διάλογος εγείρει σοβαρά γνωσιολογικά και οντολογικά ζητήματα, τα οποία αρθρώνονται κυρίως στις εριστικές σκηνές του έργου.

Πρόσωπα του διαλόγου

Ο Κρίτων είναι φίλος του Σωκράτη, παρών στο Φαίδωνα και συνομιλητής του στον Κρίτωνα. Για τους σοφιστές Ευθύδημο και Διονυσόδωρο γνωρίζουμε ελάχιστα πέραν όσων πληροφορούμαστε από τον ίδιο το διάλογο. Ο Κλεινίας είναι ο νεαρός ξάδελφος του γνωστού Αλκιβιάδη. Ως εραστής του παρουσιάζεται ο Κτήσιππος, ο οποίος μνημονεύεται επίσης στον Λύσι και το Φαίδωνα. Τέλος, στη συζήτηση παρίστανται και άλλοι άνδρες, οι οποίοι παραμένουν ανώνυμοι και σιωπούν, αλλά ενίοτε ξεσπούν σε γέλια και χειροκροτήματα. Το επίσης ανώνυμο πρόσωπο της τελευταίας σκηνής του διαλόγου συνήθως ταυτίζεται με το ρήτορα Ισοκράτη.

Χρόνος συγγραφής

Ο διάλογος τοποθετείται συνήθως στην πρώιμη ή τη μεταβατική από την πρώιμη στη μέση περίοδο της συγγραφικής δραστηριότητας του Πλάτωνα. Ορισμένοι μελετητές ωστόσο τον τοποθετούν αργότερα.

Δομή και περιεχόμενο του διαλόγου

Στην αρχή του Ευθυδήμου ο Κρίτων ζητά από το Σωκράτη να του διηγηθεί τη συζήτηση την οποία είχε ο φιλόσοφος την προηγούμενη μέρα στο Λύκειο, και την οποία ο Κρίτων, μολονότι παρών, δεν κατάφερε να παρακολουθήσει. Η συζήτηση αυτή διεξήχθη με τους σοφιστές Ευθύδημο και Διονυσόδωρο, οι οποίοι παρουσιάζονται ως διδάσκαλοι της αρετής. Ο Σωκράτης τους παρακινεί να κάνουν μια επίδειξη της τέχνης τους, πείθοντας τον νεαρό Κλεινία πως πρέπει να φιλοσοφεί και να επιδιώκει την αρετή.

Οι σοφιστές αρχικά συνδιαλέγονται με τον Κλεινία, αλλά στόχος τους είναι απλώς να τον κατατροπώσουν – και το επιτυγχάνουν. Ο Σωκράτης παρεμβαίνει και συζητά ο ίδιος με τον νεαρό, δίνοντας ένα παράδειγμα στους σοφιστές του τρόπου με τον οποίο τους καλεί να επιδείξουν τη μέθοδό τους. Στη δεύτερη εριστική σκηνή οι σοφιστές συζητούν με τον Κτήσιππο, ο οποίος, όπως ο προκάτοχός του, κατατροπώνεται. Ο Σωκράτης δίνει ένα δεύτερο παράδειγμα της μεθόδου του. Μετά την ολοκλήρωση αυτού του δεύτερου προτρεπτικού οι σοφιστές επανέρχονται για μια τρίτη εριστική σκηνή, αλλά διατυπώνουν ακραίες θέσεις σε μια σειρά από σοφιστείες. Οι παριστάμενοι ξεσπούν σε ενθουσιώδη χειροκροτήματα. Έτσι ολοκληρώνεται η αφήγηση του Σωκράτη στον Κρίτωνα, η οποία επιτυγχάνει σε πρώτο επίπεδο την αντιπαραβολή δύο μεθόδων, της σωκρατικής και της εριστικής.

Με την ολοκλήρωση της αφήγησης ο Σωκράτης προτρέπει ειρωνικά τον Κρίτωνα να γίνει μαθητής των σοφιστών. Ο Κρίτων εμφανίζεται διστακτικός, και αναφέρεται για πρώτη φορά σε ένα πρόσωπο το οποίο δεν κατονομάζει, αλλά του οποίου την αρνητική κριτική έναντι των σοφιστών παραθέτει στον Σωκράτη. Ο διάλογος ολοκληρώνεται με ένα ερώτημα το οποίο παραμένει ανοιχτό: ο Κρίτων καλείται να αναλογιστεί σε τι συνίσταται πραγματικά η φιλοσοφία, προτού στραφεί στην αναζήτηση των κατάλληλων δασκάλων.

Οι επιμέρους σκηνές

α) Οι δύο προτρεπτικές σκηνές Η διαλεκτική πορεία της πρώτης σκηνής στην οποία ο Σωκράτης συζητά με τον Κλεινία έχει ως εξής. Αρχικά οι συνομιλητές συμφωνούν στο ότι κάθε άνθρωπος επιδιώκει την ευδαιμονία. Για την κατάκτησή της απαιτείται η κατοχή μιας σειράς αγαθών διαφορετικής τάξεως: υλικά (όπως ο πλούτος), σωματικά (όπως η υγεία), κοινωνικά (όπως η καλή καταγωγή), και ηθικής τάξεως αγαθά, όπως η δικαιοσύνη. Ως επιστέγασμα όλων αυτών προστίθεται η σοφία.

Εφόσον τα συστατικά στοιχεία της ευδαιμονίας έχουν προσδιοριστεί, ο Σωκράτης υπογραμμίζει ότι όλα τα προαναφερθέντα είναι αγαθά μόνο στην περίπτωση που κάποιος επωφελείται από αυτά, και για να επωφεληθεί πρέπει να τα χρησιμοποιεί• δεν αρκεί να τα κατέχει. Μάλιστα, πρέπει να τα χρησιμοποιεί ορθά, γιατί η κακή χρήση του πλούτου, επί παραδείγματι, θα μπορούσε να αποδειχθεί ολέθρια για τον κάτοχό του. Τη σωστή χρήση αυτών των αγαθών μπορεί να προσδιορίσει η σοφία. Συνεπώς η σοφία πρέπει να επιδιώκεται από τον άνθρωπο που επιθυμεί να κατακτήσει την ευδαιμονία – και για το σκοπό αυτό είναι χρήσιμη η φιλο-σοφία. Έτσι ολοκληρώνεται ο πρώτος προτρεπτικός λόγος του Σωκράτη.

Το σημείο εκκίνησης του δεύτερου προτρεπτικού αποτελεί μια υπενθύμιση του συμπεράσματος του πρώτου: η φιλοσοφία ορίζεται εδώ ως η απόκτηση της γνώσης, και το ερώτημα που ανακύπτει είναι ποια μορφή γνώσης επιδιώκεται. Ο Σωκράτης τονίζει πως πρέπει να είναι μια μορφή γνώσης η οποία ωφελεί, και μας ωφελεί όχι μόνο όταν υποδεικνύει πώς μπορούν να αποκτηθούν τα αγαθά, αλλά και πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ο Σωκράτης και ο Κλεινίας εξετάζουν μια σειρά από τέχνες για να διαπιστώσουν ποια από αυτές πληροί τα κριτήρια που έχουν οριστεί. Αλλά στην αναζήτηση αυτή αποτυγχάνουν, και το ερώτημα σχετικά με τη μορφή γνώσης που απαιτείται για την κατάκτηση της ευδαιμονίας παραμένει αναπάντητο.

β) Οι τρεις εριστικές σκηνές Στην πρώτη εριστική σκηνή οι σοφιστές θέτουν ερωτήματα στον Κλεινία, τα οποία έχουν τη μορφή διλήμματος. Οι ίδιοι οι σοφιστές εναλλάσσονται στην υπεράσπιση πρώτα της μίας και ύστερα της άλλης πλευράς του διλήμματος, στηριζόμενοι σε λεκτικές αμφισημίες. Το αποτέλεσμα της εριστικής σοφίας είναι ένας κενός θρίαμβος, τον οποίο ωστόσο επικροτεί το κοινό που παρακολουθεί την επίδειξη.

Η δεύτερη εριστική σκηνή ξεκινά με το Διονυσόδωρο να ισχυρίζεται ότι όσοι επιθυμούν να γίνει σοφός ο Κλεινίας επιθυμούν να πάψει να είναι αυτός που είναι, δηλαδή επιθυμούν το θάνατό του. Ο Κτήσιππος αναφωνεί πως ο Διονυσόδωρος ψεύδεται, και ο Ευθύδημος σπεύδει να απαντήσει ότι το να ψεύδεται κανείς είναι αδύνατο. Εν συνεχεία ο Διονυσόδωρος ισχυρίζεται πως το να υποστηρίζει κανείς την αντίθετη θέση από το συνομιλητή του είναι αδύνατο. Ο Κτήσιππος δεν καταφέρνει να διαχειριστεί τα αλλεπάλληλα «χτυπήματα» των σοφιστών• ο Σωκράτης παρεμβαίνει και καταδεικνύει πως οι σοφιστές είναι ασυνεπείς ως προς τους προηγούμενους ισχυρισμούς τους.

Στην τρίτη εριστική σκηνή τον ρόλο του συνομιλητή αναλαμβάνει ο ίδιος ο Σωκράτης. Οι σοφιστές διατυπώνουν τον πιο ακραίο ισχυρισμό τους, σύμφωνα με τον οποίο οι ίδιοι, αλλά και ο Σωκράτης και όλοι οι άνθρωποι είναι παντογνώστες• ο διάλογος μετατρέπεται σε κωμωδία. Ο Κτήσιππος παρεμβαίνει εκ νέου. Αυτή τη φορά ωστόσο έχει αλλάξει στάση: υιοθετώντας εριστικές μεθόδους εξαπολύει δριμεία επίθεση. Στο τέλος της σκηνής επανέρχεται ο Σωκράτης, τον οποίο ο Διονυσόδωρος κατηγορεί για ασέβεια, παραπέμποντας στις κατηγορίες που διατυπώθηκαν εναντίον του ιστορικού Σωκράτη και οδήγησαν στο θάνατό του• το κωμικό και το τραγικό στοιχείο του διαλόγου συνδέονται άρρηκτα.

Ερμηνευτικά ζητήματα

Τους μελετητές έχουν απασχολήσει κυρίως οι προτρεπτικές σκηνές του διαλόγου, στις οποίες πρωταγωνιστεί ο Σωκράτης και παρουσιάζεται το κεντρικό φιλοσοφικό επιχείρημα σχετικά με την κατάκτηση της ευδαιμονίας. Η κυρίαρχη ερμηνεία είναι ότι αυτή απαιτεί έναν συνδυασμό αγαθών και αρετής, η οποία ταυτίζεται με τη γνώση. Ωστόσο, ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν πως η ευδαιμονία απαιτεί μόνο αρετή (ή μόνο γνώση).

Οι εριστικές σκηνές έχουν μελετηθεί σε μικρότερο βαθμό. Οι σκηνές αυτές, ωστόσο, έχουν επίσης φιλοσοφικό ενδιαφέρον: στη δεύτερη εριστική σκηνή η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από το ζήτημα του όντος και του μη όντος, ενώ στην τρίτη οι ισχυρισμοί των σοφιστών θυμίζουν πλατωνικές θεωρίες, οι οποίες παρουσιάζονται με διαστρεβλωμένο τρόπο. Για παράδειγμα ο ισχυρισμός των σοφιστών ότι γνωρίζουν τα πάντα, και ότι τις γνώσεις αυτές διέθεταν και πριν από τη γέννησή τους δεν απέχει πολύ από την πλατωνική θέση ότι οι ψυχές έχουν έρθει σε επαφή με τις Ιδέες πριν από την είσοδό τους στο σώμα, και πως η διαδικασία της μάθησης δεν είναι παρά ανάκληση στη μνήμη αυτής της προϋπάρχουσας γνώσης. Με αυτόν, όπως και με άλλους τρόπους στον συγκεκριμένο διάλογο, υπογραμμίζεται η συχνά δύσκολη διάκριση μεταξύ σοφιστικής και φιλοσοφίας.

Συγγραφέας: Γεωργία Σερμαμόγλου- Σουλμαΐδη

Βιβλιογραφία

Hawtrey, R. S. W. Plato’s Euthydemus. Philadelphia, 1981. Dimas, P. “Happiness in the Euthydemus.” Phronesis 47 (2002) Keulen, H. Untersuchungen zu Platons Euthydem. Wiesbaden, 1971. McCabe, M. M. “Developing the Good Itself by Itself: Critical Strategies in Plato’s Euthydemus.” Plato: Electronic Journal of the International Plato Society 2 (2002) Palpacelli, L, L’ Eutidemo di Platone: una commedia straordinariamente seria. Milan, 2009. Sermamoglou-Soulmaidi, G. Playful Philosophy and Serious Sophistry: A Reading of Plato’s Euthydemus. Berlin, 2014. Σκουτερόπουλος, Ν.Μ. Πλάτωνος Ευθύδημος. Αθήνα, 1987. Chance, T.A, Plato’s Euthydemus: Analysis of What Is and Is Not Philosophy. Berkeley, 1992.

Πηγή: ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ, cognoscoteam.gr

ΛΑΡΙΣΑ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΧΙΛΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ...

Ο μετασεισμικός ναός του Αγ. Χαραλάμπους

Ο ναός του Αγ. Χαραλάμπους κείτεται σε ερείπια μετά τον σεισμό του 1941. ΝΔ άποψη.

Από τον Νίκο Παπαθεοδώρου. nikapap@hotmail.com

Η πρώτη από τις δύο σημερινές φωτογραφίες απεικονίζει τις καταστροφές που υπέστη ο ναός του Αγ. Χαραλάμπους στη συνοικία Πέρα Μαχαλά (Ιπποκράτης) από τον μεγάλο σεισμό της 1ης Μαρτίου 1941. Και φυσικά δεν ήταν ο μοναδικός. Όλες οι εκκλησίες της Λάρισας που υπήρχαν την περίοδο εκείνη παρουσίασαν ζημιές, άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο. Ελαφρότερες καταστροφές είχαν υποστεί ο Άγιος Νικόλαος και οι Σαράντα Μάρτυρες. Οι τελευταίες, με μικρές επιδιορθώσεις, λειτούργησαν σύντομα.

Η Ζωοδόχος Πηγή στα Ταμπάκικα χρειάσθηκε ριζική μετατροπή στην πρόσοψη και τα πλάγια κλίτη, ενώ ο Άγιος Χαράλαμπος, όπως θα δούμε, επισκευάσθηκε και αυτός πρόχειρα χωρίς τον τρούλο του. Οι υπόλοιποι ναοί (Άγ. Αχίλλιος, Άγ. Αθανάσιος, Άγ. Κωνσταντίνος και ο Άγ. Βησσαρίων στην πλατεία Ανακτόρων) καταστράφηκαν εντελώς ή θεωρήθηκαν ετοιμόρροποι, εγκαταλείφθηκαν και στον αύλειο χώρο τους δημιουργήθηκαν πρόχειρες κατασκευές σε σχήμα ναού για τις λατρευτικές ανάγκες των ενοριτών.
Έχουμε γράψει και άλλη φορά για την ιστορική διαδρομή του Ιερού Ναού του Αγίου Χαραλάμπους [1]. Η πρώτη πληροφορία που έχουμε προέρχεται από τον Κώδικα του Ναού του Αγίου Αχιλλίου, ο οποίος καλύπτει γεγονότα δοσοληψίας του ναού κατά τα έτη 1811-1881. Σ’ αυτόν αναφέρεται ότι το 1826 στον Πέρα Μαχαλά υπήρχε παρεκκλήσιο του Αγ. Χαραλάμπους. Η θέση του ήταν στο εσωτερικό της παλιάς συνοικίας του Πέρα Μαχαλά, λίγα μέτρα νότια του σημερινού ναού. Επίσης, κοντά στην αριστερή όχθη του Πηνειού και δίπλα στο παλιό παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους λειτουργούσε κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα το Νεκροταφείο του Πέρα Μαχαλά. Όταν το 1899 δημιουργήθηκε το Δημοτικό Νεκροταφείο της οδού Φαρσάλων, σταμάτησαν σταδιακά οι ενταφιασμοί σ’ αυτό και ολόκληρος ο χώρος που είχε συνολική έκταση 8 περίπου στρεμμάτων περιήλθε στην κυριότητα του Αγίου Αχιλλίου. Καθώς το παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους δεν ήταν ενοριακός ναός, οι κάτοικοι του Πέρα Μαχαλά υπάγονταν στην ενορία του Τρανού Μαχαλά, με κεντρικό ναό τον Άγιο Αχίλλιο και εκεί ενταφιάζονταν και οι ενορίτες του μητροπολιτικού ναού.
Κατά τον «ατυχή» ελληνοτουρκικό πόλεμο «...τον Ιερόν Ναόν του Αγίου Χαραλάμπους πυρποληθέντα κατά την εισβολήν των Τούρκων εις Λάρισαν κατά τον καταστρεπτικόν πόλεμον του 1897, ανοικοδομήθη είτα εν άλλω χώρω κατά τα έτη 1901-1902 διά χρημάτων εκ κληροδοτήματος του αειμνήστου Ανδρέα Συγγρού...» [2].
Η ανοικοδόμηση του ναού σε άλλον χώρο, όπως αναφέρει ο Φαρμακίδης, έγινε στη σημερινή του θέση, σε κεντρικό σημείο της συνοικίας και πάνω στον οδικό άξονα Λάρισας-Τυρνάβου.
Η πλήρης ολοκλήρωση του ναού εσωτερικά καθυστέρησε, ίσως λόγω των πολεμικών γεγονότων αυτής της περιόδου (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Εθνικός Διχασμός), και τα επίσημα εγκαίνια έγιναν τον Απρίλιο του 1919 [3]. Η νέα εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους ήταν μετρίων διαστάσεων και αρχιτεκτονικά είχε τη μορφή σταυροειδούς ναού με τρούλο.
Κατά τον μεγάλο σεισμό του 1941 ο ναός υπέστη σοβαρές καταστροφές. Κατέπεσε ο τρούλος, ο νότιος τοίχος κρημνίσθηκε ολοσχερώς και εμφανίσθηκαν ρωγμές στους κάθετους τοίχους του, όπως φαίνεται και στη δημοσιευόμενη φωτογραφία. Οι ζημιές, όμως, σύντομα επιδιορθώθηκαν πρόχειρα, ο ναός καλύφθηκε ολόκληρος με δίρριχτη στέγη από κεραμίδια και λειτούργησε πλέον ως ενοριακός, όπως διακρίνεται στη δεύτερη φωτογραφία. Το 1974 κατεδαφίσθηκε και στη θέση του ανοικοδομήθηκε ο σημερινός περίλαμπρος ναός, τα εγκαίνια του οποίου έγιναν το 1983.
———————————————————
[1]. Παπαθεοδώρου Νικόλαος, Ο Πέρα Μαχαλάς - Β’, εφ. «Ελευθερία», Λάρισα, φύλλο της 27ης Ιανουαρίου 2016.
[2]. Βλέπε: Επαμεινώνδας Φαρμακίδης, Η Λάρισα από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της προσαρτήσεως αυτής εις τη Ελλάδα (1881), Βόλος (1926), σελ. 19.
[3]. Τα εγκαίνια του ναού έγιναν από τον Μητροπολίτη Δημητριάδος Γερμανό, ο οποίος ήταν τότε τοποτηρητής της Μητροπόλεως Λαρίσης, επειδή ο επιχώριος Μητροπολίτης Αρσένιος, όντας βασιλόφρων, είχε τεθεί σε αργία, ευρισκόμενος σε εξορία στην Αμοργό, καθώς είχε πρωτοστατήσει στο «ανάθεμα» κατά του Βενιζέλου. Εξάλλου την περίοδο 1917-1920 το ίδιο είχε συμβεί και με άλλα δημόσια πρόσωπα (νομάρχης, δήμαρχος, βουλευτές της Λάρισας κ.λπ.) εφόσον ήταν φιλοβασιλικοί. Εφημ. «Μικρά» της 13ης Απριλίου 1919.

Ο υπέροχος μύθος του Ηρός του Πλάτωνα για την μεταθανάτια ζωή

 Ο μύθος του Ηρός είναι ίσως από τις αρχαιότερες και πιο δημοφιλείς αλληγορίες για την μεταθανάτια ζωή, την οποία αναφέρει ο Πλάτωνας στο δέκατο βιβλίο της «Πολιτείας». Αυτός ο αισιόδοξος μύθος ανέφερε για πρώτη φορά ότι ο δίκαιος άνθρωπος επιβραβεύεται τόσο σ’ αυτόν τον κόσμο όσο και στον μεταθανάτιο σε αντίθεση με τους άδικους και τους τύραννους οι οποίοι τιμωρούνται σκληρά.

Για να καταφέρει ο Πλάτωνας να μεταδώσει το συγκεκριμένο μήνυμα, χρησιμοποιεί, μέσω του Σωκράτη, το μύθο του Ηρός, την μαρτυρία δηλαδή του γενναίου πολεμιστή Ηρός του Αρμενίου.

Τι ανάφερε ο μύθος του Ηρός;

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ηρ ήταν γιος του Αρμενίου από την Παμφυλία και ατρόμητος πολεμιστής ο οποίος όμως σκοτώθηκε πάνω στη μάχη. Για δέκα ολόκληρες ημέρες το σώμα του παρέμενε στο πεδίο της μάχης ανάμεσα στα υπόλοιπα πτώματα πολεμιστών. Μετά από περίπου 12 ημέρες και αφού οι δικοί του τον είχαν μεταφέρει στο σπίτι, λίγο πριν την νεκρική πυρά, ο Ηρ επέστρεψε στη ζωή και άρχισε να διηγείται όσα είχε δει η ψυχή του στον κάτω κόσμο.

Όπως διηγήθηκε ο ίδιος, η ψυχή του βρέθηκε σε έναν δαιμονικό τόπο όπου εκεί υπήρχαν δυο ανοίγματα το ένα δίπλα στο άλλο και ακόμα δυο απέναντι του, πάνω στον ουρανό. Ανάμεσα σ’ αυτά τα ανοίγματα υπήρχαν δικαστές, οι οποίοι αφού δίκαζαν τις ψυχές, πρόσταζαν στη συνέχεια τους δίκαιους να προχωρήσουν δεξιά και επάνω προς τον ουρανό και τους άδικους αριστερά και κάτω. Όταν έφτασε η σειρά του Ηρός, οι δικαστές των διέταξαν να παρακολουθήσει προσεκτικά ό,τι συνέβαινε εκείνη την ώρα και στη συνέχεια ως άλλος αγγελιαφόρος να τα ανακοινώσει στους ζωντανούς ανθρώπους.

Οι μεταθανάτιες δοκιμασίες των ψυχών κατά τον μύθο του Ηρός

Οι ψυχές που ανέβαιναν από τα ανοίγματα της γης έκλαιγαν για όσα είχαν πάθει κατά την παραμονή τους στη γη η οποία είχε κρατήσει χίλια χρόνια και ήταν κατασκονισμένες και διψασμένες. Αντίθετα, οι ψυχές που κατέβαιναν από τον ουρανό ήταν καθαρές και διηγούνταν όλα τα ευχάριστα που είχαν δοκιμάσει καθώς και την ομορφιά την οποία είχαν αντικρίσει στον ουρανό. Οι ψυχές μάλιστα που είχαν διαπράξει αδικήματα, πλήρωνα για όλα αυτά δεκαπλάσιες ποινές, όπως επίσης δεκαπλάσιες ήταν και οι ανταμοιβές για όσες ψυχές είχαν φανεί δίκαιες. Ο Ηρ περιέγραψε στους εν ζωή ανθρώπους του πάνω κόσμου την εικόνα του Αριδαίου, τυράννου της Παμφυλίας ο οποίος είχε διαπράξει στη ζωή του μεγάλα και πολλά κακουργήματα. Οι τιμωροί του Αριδαίου τον είχαν δέσει χειροπόδαρα και τον τραβούσαν πάνω στα αγκάθια των ασπαλάθων.

Η δεύτερη ευκαιρία

Ο μύθος του Ηρός συνεχίζει με τις ψυχές ενώπιων των Μοιρών, της Λάχεσις, της Κλωθώ και της Άτροπος οι οποίες τραγουδούσαν πάνω στη μελωδία των Σειρηνών: η Λάχεσις όσα είχαν περάσει, η Κλωθώ τα τωρινά και η Άτροπος τα μελλούμενα. Οι ψυχές στο σημείο αυτό έπρεπε να επιλέξουν, ανάλογα με τη σειρά που προσδιόριζε ο κλήρος που είχαν τραβήξει νωρίτερα, ένα ορισμένο είδος ζωής. Οι αφιλοσόφητες ψυχές επέλεγαν ένδοξους βίους χωρίς να υπολογίζουν τη δυστυχία που αυτοί κρύβουν ενώ όσες ψυχές είχαν δοκιμαστεί σκληρά στην προηγούμενη ζωή τους, επέλεγαν προσεκτικά για να μην απατηθούν από τη λάμψη.  Ο Ηρ συνάντησε και την ψυχή του Οδυσσέα, ο οποίος διάλεξε τελευταίος μια ήσυχη ζωή ενός άσημου ανθρώπου. Μετά την επιλογή, οι ψυχές προχωρούσαν προς την πεδιάδα της λήθης, έπιαναν το νερό του Αμέλητα ποταμού για να ξεχάσουν τα πάντα και τα μεσάνυχτα, μετά από δυνατή βροντή και σεισμό, άρχιζαν να αναπηδούν προς τα πάνω για να ξαναγεννηθούν μέσα στα νέα σώματα τους.

ΛΑΡΙΣΑ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΧΙΛΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ...

Η πανήγυρις της Αγίας Παρασκευής Τεμπών

Πανηγυριστές στην Αγία Παρασκευή Τεμπών, ανήμερα της γιορτής της, στις 26 Ιουλίου 1925 (αρχείο Βίλλυς Κοζώνη)

Από τον Νίκο Παπαθεοδώρου
nikapap@hotmail.com

Ο Ιούλιος, για την ευρύτερη περιοχή της κοιλάδας των Τεμπών, ανέκαθεν «ανήκει» στην Αγία Παρασκευή, η οποία εορτάζεται στις 26 Ιουλίου.

Η σημερινή Κυριακάτικη εικόνα είναι προπολεμική και σπάνια. Πανηγυριστές, οικογενειακά, τιμούν τη Χάρη της την ημέρα της εορτής της το 1925.
Μέχρι τις πρόσφατες δεκαετίες, το τρένο ήταν το πιο πρόσφορο μέσο για να φτάσει κάποιος στο εκκλησάκι. Η καινούρια σιδηροδρομική γραμμή και οι σύγχρονες σήραγγες άλλαξαν αυτόν τον τρόπο προσέγγισης. Από τη δεκαετία του ’60 η κρεμαστή πεζογέφυρα έδωσε νέα πνοή στην επισκεψιμότητα της περιοχής. Η καταιγίδα «Ντάνιελ» τον Σεπτέμβριο που μας πέρασε, κατέστρεψε το ειδυλλιακό μέρος. Όλα ξεκινούν από την αρχή…
Θυμάμαι ότι δεν υπήρχε επίσημος σιδηροδρομικός σταθμός στο σημείο αυτό, αλλά στάση. Μόνο οι εκδρομικές αμαξοστοιχίες, οι οποίες έκαναν το δρομολόγιο Λάρισα- Πλαταμώνας σταματούσαν για λίγο. Αργότερα, η «πόστα» μείωνε την ταχύτητά της όταν έφθανε στην περιοχή της Αγ. Παρασκευής, ώστε οι επιβάτες που συνωστίζονταν στα παράθυρα να προλάβουν να κάνουν το σταυρό τους και να ρίξουν κάποια κέρματα. Ήταν σαν να άναβαν ένα κερί στη χάρη της Αγίας. Η παλιά σήραγγα, που έβγαζε ακριβώς πάνω από εκκλησάκι ήταν επενδυμένη με πέτρα σε τοξωτό σχέδιο.
Το εκκλησάκι της Αγ. Παρασκευής βρίσκεται στο κέντρο περίπου της Κοιλάδας των Τεμπών, κτισμένο μέσα σε βράχο και αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες και θελκτικότερες περιοχές της. Η παλαιότερη αναφορά του συναντάται στο οδοιπορικό του Jacob Ludwig Salomo Bartholdy (1779-1825) [1]. Είχε επισκεφθεί τον Σεπτέμβριο του 1803 τα Αμπελάκια και απ’ εκεί κατευθύνθηκε προς τα Τέμπη. Στην περιγραφή της Κοιλάδας σημειώνει σε κάποιο σημείο: «Οι υπώρειες του Ολύμπου αποτελούν ένα πολύ στενό πέρασμα. Κανένας δρόμος δεν περνάει από την πλευρά αυτή. Σε ένα μόνο σημείο σχηματίζεται μια όμορφη συστάδα πρασίνου με δένδρα, όπου έκτισαν ένα ναΐδριο αφιερωμένο στην Αγία Παρασκευή» [2].
Ο σημερινός ναός ανακαινίστηκε το 1921 από τους σιδηροδρομικούς και λέγεται ότι αφορμή υπήρξε η θαυματουργός επέμβαση της Αγίας Παρασκευής, όταν ένας μεγάλος βράχος αποκολλήθηκε από τον Όλυμπο και αντί να καταλήξει στο διερχόμενο τρένο, άλλαξε πορεία και έπεσε στον Πηνειό. Η εκκλησία ανακαινίστηκε εκ νέου το 1987 και απέκτησε τη σημερινή της μορφή [3]. Εδώ και πολλά χρόνια χιλιάδες προσκυνητές απ’ όλη την Ελλάδα, και κυρίως Ρομά, καταφθάνουν την ημέρα αυτή στα Τέμπη για να τιμήσουν την προστάτιδά τους Αγ. Παρασκευή.
Ακριβώς δίπλα από το ναΐσκο της Αγίας Παρασκευής υπάρχει μία μικρή σπηλιά η οποία χρονολογείται από πολύ παλιά. Είναι τόσο μικρή που χωράει μετά βίας έναν μόνο άνθρωπο και αυτόν με δυσκολία. Εκεί είναι και το αρχικό προσκύνημα, όπου στο τέλος της σπηλιάς από μία οπή στο βράχο αναβλύζει το θαυματουργό αγίασμα της Αγίας Παρασκευής. Καθώς εκκλησία και αγίασμα βρίσκονται από την πλευρά του Ολύμπου, η προσπέλασή τους από τον ρωμαϊκό δρόμο που υπήρχε μέχρι την κατασκευή την εθνικής οδού από την πλευρά του Κισσάβου γινόταν με πλοιάρια και αργότερα με μια υποτυπώδη ξύλινη γέφυρα. Το 1960 στο σημείο αυτό κατασκευάστηκε κρεμαστή σιδερένια πεζογέφυρα η οποία συνδέει τις δύο όχθες του Πηνειού, του οποίου εδώ η ροή του νερού είναι ταχεία και θορυβώδης. Το καλοκαίρι του 2004 στη γέφυρα αυτή έγιναν εκτεταμένες εργασίες συντήρησης. Στην ίδια περιοχή υπάρχουν δύο ιστορικές πηγές, οι οποίες αποδίδονται στη νύμφη Δάφνη [4] και στη θεά Αφροδίτη. Η περιοχή των Τεμπών από την αρχαιότητα ακόμη είχε μεγάλη σημασία, καθώς αποτελούσε το κύριο πέρασμα από τη Μακεδονία στη Θεσσαλία. Η περιοχή είναι πνιγμένη στο πράσινο και στα πλατάνια, καθώς υπάρχουν πολλές πηγές με πόσιμο νερό.

 

[1]. O J. L. S. Bartholdy ήταν Πρώσσος διπλωμάτης εβραϊκής καταγωγής, ο οποίος ταξίδευσε κατά το 1803-1804 με τον χαράκτη G. Gropius στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Τη Θεσσαλία την προσέγγισε από το Τρίκερι, πέρασε και από την πόλη μας, στην οποία αφιέρωσε πολλές σελίδες του βιβλίου του και έφθασε μέχρι τα Αμπελάκια και τα Τέμπη. Βλέπε: Παπαθεοδώρου Νικόλαος, «Υπάρχουν πολλοί Εβραίοι στη Λάρισα…. Bartholdy (1803)», εφ. «Ελευθερία», Λάρισα, φύλλο της 7ης Ιουνίου 2017.
[2]. Voyage en Grèce fait dans les années 1803 et 1804 par J. L. S. Bartholdy. Paris (1807), Α΄ τόμος, σελ. 85. Είναι η δεύτερη έκδοση του οδοιπορικού του. Η πρώτη είναι γραμμένη στα γερμανικά και εκδόθηκε το 1805. Επικρατεί η άποψη ότι το εκκλησάκι της Αγ. Παρασκευής πρωτοκτίστηκε το 1910 από τους σιδηροδρομικούς, όμως ο περιηγητής Bartholdy αναφέρει την ύπαρξή του ήδη από το 1803. Οι σιδηροδρομικοί απλώς καλλώπισαν το εκκλησάκι και τον γύρω χώρο, ώστε να είναι προσιτός στους επισκέπτες. Δεν αποκλείεται σ’ αυτό ακριβώς το μέρος να βρισκόταν κατά την αρχαιότητα ο ναός της Δάφνης, κόρης του Πηνειού, τον οποίο επισκέπτονταν κάθε οχτώ χρόνια νέοι από το μαντείο των Δελφών για καθαρμό. Έχουμε πολλά παραδείγματα ειδωλολατρικών ναών να έχουν μετατραπεί μετά την επικράτηση του χριστιανισμού σε εκκλησίες, και επί τουρκοκρατίας σε μουσουλμανικά τεμένη (τζαμιά).
[3]. Για μια ακριβή και ολοκληρωμένη περιγραφή της περιοχής βάσει του οδοιπορικού του Bartholdy, βλέπε: Μπασλής Γιάννης. Το εκκλησάκι της Αγ. Παρασκευής Τεμπών και η σχέση του με τους Τσιγγάνους, εφ. «Ελευθερία», Λάρισα, φύλλο της 6ης Απριλίου 2019.
[4]. Κατά τη μυθολογία, η νύμφη Δάφνη ήταν η αγαπημένη του θεού Απόλλωνα, η οποία με τη βοήθεια του Δία μεταμορφώθηκε στο ομώνυμο φυτό για να αποφύγει τις ερωτοτροπίες του. Η δάφνη ήταν ιερό φυτό και το θεωρούσαν ως σύμβολο σοφίας και ποίησης.

 ΙΧΝΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ

Η οδός Κύπρου: Οι κατά καιρούς ονομασίες της

 

Η οδός των Έξ. Η ευθεία της έφθανε μέχρι την αρχή της οδού Νικηταρά, όπως φαίνεται από τον εξώστη του κτιρίου της Εθνικής Τράπεζας. Φωτογραφία του φωτογράφου-αγιογράφου Παντελή Γκίνη. 1935 περίπου

Σήμερα, η οδός Κύπρου με την οδό Παπαναστασίου (αρχικά Ακροπόλεως) είναι οι δύο κεντρικότεροι και σπουδαιότεροι δρόμοι της Λάρισας.

Η οδός Κύπρου από την εποχή ακόμα της τουρκοκρατίας φαίνεται ότι ήταν ο κεντρικότερος δρόμος της. Από την άποψη αυτή είναι ενδιαφέρον νομίζω να καταγράψουμε την ιστορική της διαδρομή, να αναφέρουμε τις ονομασίες που κατά περιόδους τής είχαν αποδοθεί και να περιγράψουμε τα σπουδαιότερα κτίρια που την κοσμούσαν. Η οδός αυτή βρίσκεται εντός του ιστορικού κέντρου της και αποτελεί τον κεντρικό άξονα της πόλης από ανατολικά προς τα δυτικά.
- Πρώτη μνεία και αποτύπωση του δρόμου αυτού έχουμε στον χάρτη της Λάρισας του 1880 που περιέχεται στο τέλος του βιβλίου του Επαμεινώνδα Φαρμακίδη[1]. Αναφέρεται στον χάρτη ως οδός Χατζή Χουσεϊν πασά. Αποτελούσε και τότε βασικό δρόμο της πόλης, ήταν σχετικά ευθύς, με αμβλείες γωνιώσεις κατά διαστήματα, βασικό χαρακτηριστικό της Οθωμανικής ρυμοτομίαςκαι εκτεινόταν από τη σημερινή Πλατεία Εβραίων, διέσχιζε τον κεντρικό τομέα της πόλης, καταλάμβανε τη σημερινή Νικηταρά και κατέληγε περίπου στη σημερινή οδό Χρυσοχόου[2].
- Στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους ο δρόμος αυτός συναντάται στις εφημερίδες και σε διάφορα δημόσια έγγραφα ως οδός Ντάρκουλη ή παραλλαγές αυτής της ονομασίας (Δάρκουλε, Τάρκουλε και άλλες), από το όνομα της κεντρικής τουρκικής συνοικίας Δάρκουλε, η οποία εκτεινόταν περίπου στο τετράγωνο που περικλείεται μεταξύ των σημερινών οδών Κύπρου-Ρούσβελτ-Παπακυριαζή-Παναγούλη.
- Το 1891 «κατά πρότασιν του Δημάρχου το Δημοτικόν Συμβούλιον αποφαίνεται ομοφώνως:ονομάζει την δημοτικήν οδόν Ντάρκουλη ... εις οδόν Αλεξάνδρας, εις μνήμην αΐδιον της μεταστάσης βασιλόπαιδος αγγελομόρφου Αλεξάνδρας[3], συζύγου Μεγάλου Δουκός Παύλου και αναρτά εις πινακίδα το όνομά της». Τα παλαιότερα επιστολικά δελτάρια που απεικονίζουν συχνά τον δρόμο αυτό, τον αναφέρουν ως οδό ή και μερικές φορές ως λεωφόρο Αλεξάνδρας.
- Το 1932 ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος εξέφρασε την επιθυμία να αποκαταστήσει τη μνήμη των έξι εκτελεσθέντων, οι οποίοι θεωρήθηκαν ως πρωταίτιοι της Μικρασιατικής Καταστροφής[4] και η δημοτική αρχή μετονόμασε την Αλεξάνδρας σε οδό των Έξ. Η ονομασία αυτή διατηρήθηκε για πολλά χρόνια.
- Μεταπολεμικά, όταν άρχισε ο αγώνας των Κυπρίων για αυτοδιάθεση (1955), η δημοτική αρχή για να τιμήσει τον αγώνα τους μετονόμασε και πάλι τον κεντρικότερο δρόμο της Λάρισας από οδό των Έξ σε Κύπρου, ονομασία η οποία παραμένει μέχρι σήμερα. Η εικόνα του σημερινού κειμένου ανήκει στον Λαρισαίο ζωγράφο-φωτογράφο Παντελή Γκίνη, και για να προσανατολισθεί ο αναγνώστης αναφέρουμε ότι η λήψη της έγινε από τον εξώστη του δευτέρου ορόφου του νεοκλασικού κτιρίου του υποκαταστήματος της Εθνικής Τράπεζας. Η φωτογραφία είναι της περιόδου 1935 περίπου και η λήψη της φθάνει πολύ μακριά, καλύπτει τη σημερινή Κύπρουκαι φθάνει μέχρι τις αρχές της οδού Νικηταρά. Τα κτίρια που διακρίνονται στη φωτογραφία όπως ήταν πριν από 90 περίπου χρόνια, είναι κατά σειράν τα εξής:
- Στην άκρη αριστερά, διακρίνεται μέρος του φαρμακείου Ζησιάδη από τη Ραψάνη, ο οποίος και το διατήρησε μέχρι το 1941 με την επωνυμία «Φαρμακείον Ν. Ζησιάδου και Σία». Η τοπική κοινωνία το γνώριζε σαν Φαρμακείο «Σαντράλ» από μια διαφημιστική επιγραφή που έφερε στο στηθαίο της στέγης για ένα χρονικό διάστημα.
- Σε επαφή μαζί του ακολουθεί το «Μέγα Ξενοδοχείον το Στέμμα». Ήταν ένα διώροφο κτίσμα με δεκαοκτώ δωμάτια στον επάνω όροφο και δύο μεγάλες αίθουσες στο ισόγειο. Κτίσθηκε το 1887 επί δημαρχίας Διονυσίου Γαλάτη (1887-1891) και ήταν το πολυτελέστερο ξενοδοχείο εκείνης της εποχής. Κατά τη διάρκεια του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 το χρησιμοποιούσαν σαν προσωρινή διαμονή ανώτατοι αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού και ξένοι δημοσιογράφοι, απεσταλμένοι εφημερίδων από χώρες της Κεντρικής Ευρώπης (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία). Παρέμεινε σαν δημοτική επιχείρηση μέχρι την πρώτη δημαρχία του Μιχαήλ Σάπκα (1914-1917). Τότε εκποιήθηκε από τον Δήμο και περιήλθε σε ιδιώτες. Με τον σεισμό του 1941 καταστράφηκε και εν συνεχεία κατεδαφίσθηκε ο επάνω όροφος, ενώ ο κάτω στέγασε μεταπολεμικά διάφορα καταστήματα.
- Το ισόγειο κτίσμα που μόλις διακρίνεται αμέσως μετά το ξενοδοχείο στέγαζε την περίοδο εκείνη το υποκατάστημα της Λαϊκής Τράπεζας, ενώ από την πλευρά της οδού Φιλελλήνων ήταν ανεπτυγμένα καταστήματα διαφόρων χρήσεων.
- Το επόμενο κτίριο με τον χαρακτηριστικό τρούλο έμεινε στην ιστορία της Λάρισας σαν Λέσχη Ασλάνη. Στο σημείο αυτό παλαιότερα υπήρχε ένα απλό ισόγειο κτίσμα με μικρά σιδερόφρακτα παράθυρα, ιδιοκτησίας του Τούρκου μεγαλοκτηματία Χατζημέτο, το οποίο στέγαζε τις ποινικές φυλακές της Λάρισας. Το 1905, μετά την πυρκαγιά η οποία κατέστρεψε το κτίριο των Δικαστηρίων που βρισκόταν στον χώρο της πλατείας, ο Τούρκος ιδιοκτήτης κατεδάφισε τις φυλακές και ορισμένα διπλανά κτίσματα και στη θέση τους οικοδόμησε το διώροφο αυτό μέγαρο που κάλυπτε τη γωνία Φιλελλήνων και Αλεξάνδρας. Σ’ αυτό λειτούργησε από το 1906 έως το 1915 η Λέσχη Ασλάνη, η οποία φιλοξενούσε πολλές κοινωνικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Αργότερα λειτούργησε ως ξενοδοχείο των αδελφών Μίχου με το όνομα «Μεγάλη Βρετανία» και στη συνέχεια περιήλθε ως ανταλλάξιμο στο Δημόσιο, το οποίο το παρεχώρησε για να στεγασθεί η Στρατιωτική Λέσχη. Για τον λόγο αυτό είναι καλύτερα να ονομάζουμε το κτίριο αυτό ως μέγαρο Χατζημέτο και όχι ως Λέσχη Ασλάνη. Στο βάθος, μετά το μέγαρο Χατζημέτο, διακρίνεται ο μιναρές του Γενή τζαμί, που υπάρχει μέχρι σήμερα μέχρι τον εξώστη. Ο οβελίσκος κατέπεσε κατά τον σεισμό του 1941. Στη γωνία Κύπρου και Μεγ. Αλεξάνδρου εντοπίζουμε ένα διώροφο κτίσμα, στον άνω όροφο του οποίου στεγαζόταν παλαιότερα το ξενοδοχείο του Αγραφιώτη. Εν συνεχεία το διαχειρίσθηκε ο Γεώργιος Σκένδρος με την επωνυμία «Ξενοδοχείον Ύπνου το Κεντρικόν», όπως επιγράφεται στη φωτογραφία. Το 1936-37 ο Ανδρέας Κουτσίνας κατεδάφισε όλα αυτά τα κτίσματα που ήταν ιδιοκτησία του και έκτισε το τριώροφο κτίριο που υπάρχει μέχρι σήμερα και του οποίου οι επάνω δύο όροφοι στέγασαν από το 1938 το ξενοδοχείο «Ολύμπιον».
Τέλος στα δεξιά της εικόνας και στον χώρο της πλατείας διακρίνεται ένα μέρος της τεράστιας σημερινής Κεντρικής πλατείας η οποία είναι αφιερωμένη στη μνήμη του δημάρχου Μιχ. Σάπκα και έγινε πανελλήνια γνωστή από τις τεράστιες προεκλογικές συγκεντρώσεις των πολιτικών. Μέχρι τη δεκαετία του 1980 η οδός Κύπρου σταματούσε λίγο πιο κάτω από την πλατεία Εβραίων. Την περίοδο αυτή διανοίχθηκε ο δρόμος και από το σημείο αυτό και μετά συνεχίζεται η Κύπρου ως οδός Θέτιδος πλέον, μέχρι την κυκλική πλατεία Σωτ. Σκίπη.

[1]. Φαρμακίδης Επαμεινώνδας. Η ΛΑΡΙΣΑ. Από των Μυθολογικών χρόνων μεχρι της προσαρτήσεως αυτής εις την Ελλάδα (1881). Βόλος. 1926
[2]. Παλιούγκας Θεόδωρος, Η Λάρισα κατά την Τουρκοκρατία (1423-1881), τόμ. Α΄, Λάρισα (1996) σελ. 100.
[3]. Η πριγκίπισσα Αλεξάνδρα (1870-1891) ήταν κόρη του βασιλιά Γεωργίου Α΄ και της Όλγας. Σε ηλικία 16 ετών παντρεύτηκε τον Μεγάλο Δούκα της Ρωσίας Παύλο Αλεξάνδροβιτς, αλλά στις 24 Σεπτεμβρίου 1891, σε ηλικία μόλις 21 ετών, πέθανε κατά τη διάρκεια του τοκετού του δεύτερου παιδιού της. Το πλήγμα ήταν μεγάλο για την βασιλική οικογένεια της Ελλάδος, γι’ αυτό και το όνομά της αποθανατίστηκε σε ιδρύματα (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) και σε οδούς και άλλων πόλεων, όπως η Λεωφόρος Αλεξάνδρας στην Αθήνα, ονομασία η οποία παραμένει μέχρι και σήμερα.
[4]. Στις 31 Οκτωβρίου 1922 άρχισε η δίκη σε έκτακτο στρατοδικείο, που πρότειναν οι βενιζελικοί αξιωματικοί της Επανάστασης του 1922. Στο εδώλιο κάθισαν επτά πολιτικοί και ένας στρατιωτικός, από τους οποίους οι έξι καταδικάσθηκαν σε θάνατο και εκτελέσθηκαν, γι’ αυτό η καταδίκη αυτή έμεινε στην ιστορία ως η δίκη των Έξ.

 

Οι εννέα μούσες της αρχαιότητας

1. Η Μούσα Κλειώ, η οποία ανακάλυψε την Ιστορία (και την κιθάρα). Η ιστορία ονομαζόταν Κλειώ, επειδή αναφέρεται στο Κλέος (που ανήκει στους ήρωες του παρελθόντος), που μας διηγούνται οι συγγραφείς μέσα από τα βιβλία. Σύμφωνα με την παράδοση, η Κλειώ κατηγόρησε την Αφροδίτη επειδή ερωτεύθηκε τον “Aδωνη. Η Αφροδίτη ανταπέδωσε: Την οδήγησε στο σπίτι του Πίερου και την έκανε να τον ερωτευθεί.

Η Κλειώ με τον Πίερο γέννησε τον Υάκινθο. Με το Μάγνητα (πατέρα του Πίερου) γέννησε τον Ιάλεμο, τον Υμέναιο και το Λίνο. Ζωγράφιζαν την Κλειώ δαφνοστεφανωμένη και με πορφυρό ένδυμα. Στο δεξί της χέρι κρατούσε μία σάλπιγγα και στο αριστερό ένα βιβλίο, που έγραφε Κλειώ Ιστορία. Στα πόδια της υπήρχε το Κιβώτιο της Ιστορίας.

2. Η Μούσα Ευτέρπη, η οποία ανακάλυψε διάφορα μουσικά όργανα, τα μαθήματα, και τη διαλεκτική. Τα μαθήματα τέρπουν τους ανθρώπους, αλλά και..«είναι εύτερπεϊς οί λόγοι των πεπαιδευμένων». Η Ευτέρπη με το Στρυμόνα γέννησε το Ρήσσο. Τη ζωγράφιζαν δαφνοστεφανωμένη να παίζει αυλό ή να τον κρατά. Δίπλα της βρισκόταν όργανα μουσικά και κείμενα, ο Έρωτας και δένδρα με τον τραγουδιστή Τέττιγα (τζιτζίκι).

3. Η Μούσα Θάλεια ήταν Έφορος της Κωμωδίας. Ανακάλυψε την κωμωδία, τη γεωμετρία, την αρχιτεκτονική και τη γεωργία. Ήταν προστάτισσα και των Συμποσίων. Το όνομα Θάλεια = θάλλειν τα φυτά, ή από του Θάλεια στα (συμπόσια) ή… επειδή θάλλουσιν εις πολλούς αιώνας οί έπαινούμενοι δια των ποιημάτων… Έλεγαν πως ο Παλαίφατος ήταν γιος της. Τη ζωγράφιζαν στεφανωμένη με κισσό, νέα και χαμογελαστή, να κρατά κωμική μάσκα. Άλλες φορές δαφνοστεφανωμένη με πράσινο πανωφόρι και την επιγραφή Θάλεια Κωμωδίαν.

4. Η Μούσα Μελπομένη ήταν προστάτιδα της Τραγωδίας, επειδή αυτή την επινόησε, της ρητορικής και της μουσικής μελωδίας (μολττήν). Ονομάστηκε Μελπομένη από την λέξη μολττήν … επειδή δι αυτής μέλπουσιν οι άνθρωποι όλοι τους αγαθούς. Η Μελπομένη με τον Αχελώο, κατά μία παράδόση, γέννησε τις Σειρήνες. Τη ζωγράφιζαν να φορεί μάσκα τραγωδίας, θυμωμένη, δαφνοστεφανωμένη με σκήπτρο, ρόπαλο στα χέρια και την επιγραφή Μελπομένη Τραγωδίαν.

5. Η Μούσα Τερψιχόρη επινόησε το χορό, την άρπα και την παιδεία. Ονομάστηκε Τερψιχόρη, επειδή ετέρπετο, ευχαριστιόταν με το χορό. Ίσως και από τη μάθηση (που τέρπει τους ακροατές). Στην παράδοση αναφέρεται πως γέννησε με το Στρυμόνο το Ρήσο και με τον Άρη το Βίστωνα ή ακόμη με τον Αχελώο τις Σειρήνες. Την Τερψιχόρη ζωγράφιζαν δαφνοστεφανωμένη και με προμετωπίδιο να κρατά άρπα και να χορεύει χαρούμενη, ενώ τα πόδια της μόλις να ακουμπούν τη γη και με την επιγραφή Τερψιχόρη λύραν.

6. Η Μούσα Ερατώ είναι η ευρέτρια των ερωτικών ποιημάτων, του γάμου, (και της ποιήσεως, της μουσικής και της διαλεκτικής). Το όνομα Ερατώ από το έρεσθαι και από τη λέξη έρως και εραστής. Τη ζωγράφιζαν καθιστή, να φορά ροδοστέφανο (στεφάνι από τριαντάφυλλα), με τη λύρα και το τόξο του έρωτος στα χέρια και την επιγραφή » Ερατώ Ψάλτριαν». Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος ξεκινά το τρίτο κεφάλαιο του τέταρτου μέρους στα Αργοναυτικά με: …«Και τώρα Μούσα Ερατώ, έλα κοντά μας και πες μας πώς ο Ιάσονας … έφερε το χρυσόμαλλο Δέρας… από τον ερωτά του στη Μήδεια … γιατί έχεις τις χάρες της Κύπριδας Αφροδίτης… και φέρνεις τη μαγεία στα ανύπαντρα κορίτσια…».

7. Η Μούσα Πολυμνία (ή Πολυάμνια). Το όνομα Πολυμνία από το πολύς και ύμνος, επειδή υμνεί πολλούς ανθρώπους ή από το πολλών και μνήμη, επειδή μνημονεύει πολλούς στην ιστορία. Ήταν προστάτισσα των θεϊκών ύμνων αλλά και της υποκριτικής μίμησης, της γεωμετρίας, της ιστορίας, της γραμματικής κ.ά. Την ζωγράφιζαν να κοιτά προς τον Ουρανό με στεφάνι από δάφνη και μαργαριτάρια στο κεφάλι, λευκό φόρεμα, με τη λύρα στα χέρια της και την επιγραφή Πολυμνία Μύθους.

8. Η Μούσα Ουρανία ήταν προστάτισσα των Ουρανίων Σωμάτων και γενικά της ατρονομίας που ανακάλυψε. Σύμφωνα με την παράδοση με το Διόνυσο γέννησε τον Υμέναιο και με τον Απόλλωνα το Λίνο. Ζωγράφιζαν την Ουρανία στεφανωμένη με αστέρια και προμετωπίδιο, μπλε φόρεμα, μπροστά της τρίποδα που επάνω είχε την ουράνια σφαίρα και διαβήτη.

9. Η Μούσα Καλλιόπη ήταν η ανώτερη και επισημότερη από τις άλλες αδελφές της Μούσες. Συνόδευε τους βασιλείς και τους ανώτατους άρχοντες για να επιβάλλει με τα λόγια της υποταγή και δικαιοσύνη. Η Καλλιόπη ήταν προστάτιδα των ηρωικών ποιημάτων και της ρητορικής. Ονομάστηκε Καλλιόπη, επειδή είχε καλή ωραία όψη, πρόσωπο. Την ονόμαζαν και Καλλιέπειαν, επειδή ήταν ευρέτρια της ποίησης. Σύμφωνα με την παράδοση η Καλλιόπη γέννησε τον Ορφέα, τις Σειρήνες, τον Κυμόθεο κ.ά. Ζωγράφιζαν την Καλλιόπη νέα και ωραία, με άνθη στο κεφάλι ή κισσό, στο δεξιό χέρι να κρατά δάφνες και στο αριστερό δύο βιβλία, πολλές φορές την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.