ΛΑΡΙΣΑ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΧΙΛΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ...

ΦΑΛΗΡΟ Μια άγνωστη παλιά συνοικία της Λάρισας

Κομψή ισόγεια κατοικία στη συνοικία Φάληρο της Λάρισας. Υδατογραφία του Αγήνορα Αστεριάδη.

Από τον Νίκο Παπαθεοδώρου
nikapap@hotmail.com

Πολλοί από τους Λαρισαίους, κυρίως οι νεότεροι, ίσως να μην έχουν ακούσει τίποτε για τη συνοικία Φάληρο της πόλης μας.

Στη σημερινή τοπογραφία της, πάντως, δεν αναφέρεται καθόλου. Όμως, από την περίοδο των τελευταίων χρόνων της τουρκοκρατίας ακόμη, αναφέρεται η ύπαρξη ενός χώρου με περιβόλια στη νοτιοδυτική πλευρά της Λάρισας, τα οποία προμήθευαν την αγορά της πόλης με λαχανικά και φρούτα. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας διατηρήθηκαν οι μπαχτσέδες και λέγεται ότι ένας Αθηναίος που ήρθε στη Λάρισα το 1881 άνοιξε εξοχικό κέντρο κοντά στους λαχανόκηπους στο τέλος της οδού Ιωαννίνων (Ηπείρου σήμερα) και του έδωσε τον τίτλο «Φάληρο», απ’ όπου πιστεύεται ότι πήρε το όνομά της και η συνοικία. Τον χώρο της μπορούμε κατά προσέγγιση να τον οριοθετήσουμε μεταξύ των σημερινών οδών Κουμουνδούρου, Καραθάνου, Ηρώων Πολυτεχνείου και Ανθίμου Γαζή. Αρχικά κατοικίες στον χώρο αυτόν δεν υπήρχαν και μόνον όταν το 1884 άρχισαν να κατασκευάζονται οι τεράστιοι σε χωρητικότητα στρατώνες, άρχισαν σιγά-σιγά να κτίζονται κατοικίες, τις οποίες ενοικίαζαν συνήθως οικογένειες στρατιωτικών. Σε χειρόγραφο στρατιωτικού που έζησε εδώ πριν και μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897 διαβάζουμε: «Είχαμε νοικιασμένο σπίτι στη συνοικία Φάληρο γιατί ο πατέρας μου ήταν υπαξιωματικός του Ιππικού και ήθελε να βρίσκεται κοντά στους στρατώνες» [1].
Ο ιδιοκτήτης του κέντρου με καταχώρηση στην εφημερίδα «Σάλπιγξ» της Λάρισας καλούσε τους Λαρισαίους να «εκδράμουν» στο κέντρο «Φάληρο», όπου θα έχουν την ευχαρίστηση να γευθούν φρέσκα αγγουράκια κατ’ ευθείαν από το περιβόλι και γνήσιο τσίπουρο Τυρνάβου. Ο όρος «εκδράμω, εκδρομή» δεν απέχει από την πραγματικότητα, γιατί την περίοδο εκείνη η Λάρισα έφθανε μέχρι την εκκλησία του Αγίου Νικολάου και το κεντρικό κτίριο της Περιφέρειας Θεσσαλίας. Ανάμεσα στο Φάληρο και τα τελευταία κτίρια της πόλης μεσολαβούσε ένας χέρσος τόπος, που σήμερα τον καλύπτουν το Δ’ Δημοτικό Σχολείο, τα Γυμνάσια και Δημοτικό Θέατρο στον ΟΥΗΛ και μια πλειάδα κατοικιών. Όλος αυτός ο απέραντος χώρος ήταν κατάσπαρτος από άγρια χόρτα και γαϊδουράγκαθα, ανάμεσα στα οποία υπήρχαν μικρά μονοπάτια, τα οποία τις νύκτες ήταν θεοσκότεινα και μόνο με λάμπες μπορούσε κανείς να διασχίσει.
Το κέντρο «Φάληρο» στην αρχή ήταν θερινό. Λειτουργούσε 6-7 μήνες τον χρόνο και φαίνεται ότι ο κόσμος το προτιμούσε τα καλοκαιρινά βράδια και ειδικά τις Κυριακές, γιατί είχε και ωραία δροσιά. Αργότερα, επειδή βρισκόταν κοντά στο στρατόπεδο, εξυπηρετούσε τους αξιωματικούς και τους οπλίτες όλον τον χρόνο. Το κέντρο διατηρήθηκε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1930, όπως και το έθιμο να πηγαίνουν οι Λαρισαίοι την άνοιξη και το καλοκαίρι, να τρώνε φρέσκα αγγουράκια και να πίνουν το τσιπουράκι τους.
Ο χώρος της συνοικίας Φάληρο περιχαρακωνόταν δυτικά από την τάφρο του Κουρουλντού [2]. Πέρα από την τάφρο υπήρχε δυτικά ο Αρναούτ Μαχαλάς (συνοικία Αγ. Αθανασίου) και αργότερα, μετά το ξερίζωμα του Ελληνισμού της Ανατολικής Ρωμυλίας, δημιουργήθηκε νοτιοδυτικά η συνοικία της Φιλιππουπόλεως.
Η γειτνίαση της συνοικίας με τους στρατώνες αρχικά του Ιππικού και εν συνεχεία του Πεζικού ευνόησε την ανάπτυξή της. Σιγά-σιγά άρχισαν να χτίζονται σπίτια σε όλη την περιοχή του. Πιο χαρακτηριστικό απ’ όλα ήταν το αρχοντικό του Σταματάκη, ένα επιβλητικό κτίριο με ιδιόρρυθμο αρχιτεκτονικό ρυθμό φρουριακής μορφής, το οποίο οι περισσότεροι συμπολίτες μας το γνωρίζουν από τον κατοπινό κάτοχό τους τον Λεωνίδα Μπέρτολη, ο οποίος διατηρούσε καθαριστήριο στη γωνία των οδών Ασκληπιού και Κούμα. Παράλληλα στην περιοχή αυτήν άνοιξαν και πολλά καταστήματα με στρατιωτικά είδη. Τα περισσότερα απ’ αυτά εξασφάλιζαν την πελατεία τους από τους γειτονικούς στρατώνες και διατηρήθηκαν μέχρι το 1930.
Με την πάροδο των χρόνων η συνοικία του Φαλήρου πύκνωσε, ο ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στο κέντρο της Λάρισας και το «Φάληρο» άρχισε να οικοδομείται. Πρώτα δημιουργήθηκαν οι εγκαταστάσεις της γαλλικής εταιρείας «Όμνιουμ Λυοναί», η οποία… υποτίθεται ότι ηλεκτροδοτούσε την πόλη, γιατί κάλυπτε μόνον τον κεντρικό τομέα της Λάρισας και αυτόν με πολλές διακοπές. Στη θέση αυτήν από το 1927-28 άρχισε να οικοδομείται το κτίριο του ΟΥΗΛ και κατά το 1930, επί υπουργού Παιδείας του Γεωργίου Παπανδρέου, κατασκευάσθηκαν δυτικότερα το Δ’ Δημοτικό Σχολείο και το Α’ Γυμνάσιο Αρρένων. Απέναντι από το τελευταίο υπήρχε από το 1905 το Γυμναστήριο.
Η σημερινή φωτογραφία απεικονίζει μια κατοικία που υπήρχε στη συνοικία «Φάληρο» της Λάρισας. Πρόκειται για μια υδατογραφία του δικού μας ζωγράφου Αγήνορα Αστεριάδη, ο οποίος φαίνεται ότι εντυπωσιάσθηκε με τη θέα της και την αποτύπωσε εικαστικά. Πραγματικά, ένα τόσο μικρό κτίσμα αναδύει μια τεράστια ομορφιά. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς. Την ημικυκλική κατασκευή των σκαλοπατιών, την είσοδο με τα τρία τοξωτά ανοίγματα και πίσω του το προστώο μπροστά από την είσοδο, το τριγωνικό αέτωμα στη στέγη, ή την πλούσια σε βλάστηση αυλή! Φαίνεται ότι οι παλιοί εμπειρικοί μάστορες είχαν περισσότερη έμπνευση από τους σημερινούς κατασκευαστές.
Φυσικά, το κτίσμα αυτό δε διασώθηκε…

[1]. Μαρτυρία του ιατρού Γιάννη Αντωνιάδη, ο πατέρας του οποίου Αντώνιος Αντωνιάδης, επιλοχίας τότε του Ιππικού, ισχυρίζεται ότι διέσωσε τον κώδικα «Επιστολαί διαφόρων, αντιγραφείσαι παρ’ εμού του Ιωάννου Οικονόμου Λαρισσαίου, 1823, Ιουλίου 25, Λάρισα».
[2). Το ρέμα Κουρουλντού (Ξερόλακκος, Ξεριάς) βρισκόταν στη θέση που καταλαμβάνει σήμερα η οδός Πολυτεχνείου και Καραθάνου και διατηρήθηκε μέχρι το 1937. Την περίοδο εκείνη μετατράπηκε σε κλειστό αγωγό ομβρίων υδάτων, μια ανακουφιστική κατασκευή για να διοχετεύονται τα νερά της βροχής στον Πηνειό και την αποφυγή μεγάλων πλημμυρών. Παλιούγκας Θεόδωρος, Η Λάρισα κατά την Τουρκοκρατία (1423-1881), τομ. Α’, Κατερίνη, (2002)2, σελ. 113.

 ΙΧΝΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ

Ο Παύλος Μελάς και η Λάρισα - Α’

Προσωπικές αναμνήσεις του Μιχαήλ Σάπκα

Αριστερά ο Μιχαήλ Σάπκας ως πρόεδρος της Φιλοπτώχου Μακεδονικής Αδελφότητος Λαρίσης. Δεξιά ο Παύλος Μελάς με τη στολή τού ανθυπολοχαγού περί το 1900.

Αυτές τις ημέρες (13 Οκτωβρίου1904) συμπληρώνονται 120 χρόνια από τον μαρτυρικό θάνατο του Παύλου Μελά. Ελάχιστοι, και αυτοί μόνον εδώ στη Λάρισα, γνωρίζουν ότι ο ενθουσιώδης και φιλόπατρις αυτός ανθυπολοχαγός είχε δεσμούς και κοινούς στόχους με τη Φιλόπτωχο Μακεδονική Αδελφότητα της πόλης μας [1], στην προσπάθειά τους να βοηθήσουν το ελληνικό στοιχείο της Μακεδονίας να απελευθερωθεί από την πολύχρονη οθωμανική τυραννία και να εξοντώσουν τους Βούλγαρους κομιτατζήδες.

Πρόεδρος της Μακεδονικής Αδελφότητος εκλέχθηκε το 1901 ο ιατρός Μιχαήλ Σάπκας [2], Μακεδόνας στην καταγωγή, ο οποίος κατά τη διάρκεια της θητείας του αναδιοργάνωσε τον Μακεδονικό Σύλλογο, ευαισθητοποίησε τα μέλη του στους κρυφούς σκοπούς της και ήλθε σε στενή επαφή με τα μέλη του Μακεδονικού Κομιτάτου των Αθηνών. Ο καρπός όλων των προσπαθειών του έχει καταγραφεί από τον ίδιο σε ένα δακτυλογραφημένο κείμενο 35 μεγάλων σελίδων με τίτλο «Η Λάρισα ορμητήριον του Μακεδονικού Αγώνος».
Το κείμενο αυτό δεν είναι γραμμένο κατά την περίοδο των γεγονότων του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά πολύ αργότερα. Πότε ακριβώς δεν έχει εντοπισθεί με ακρίβεια. Μελετώντας, όμως, με προσοχή το κείμενο, διαπιστώνει κανείς ότι στην καταγραφή των γεγονότων ο Μιχαήλ Σάπκας αποφεύγει κατά κανόνα τη συχνή παράθεση ημερομηνιών, πιθανόν λόγω μερικής απώλειας της μνήμης. Έπειτα, σε διάφορα σημεία του κειμένου περιγράφει γεγονότα πολύ μεταγενέστερα, όπως επί παραδείγματι η επιδρομή των Γάλλων της Αντάντ στο σπίτι του στις αρχές Ιουνίου του 1917. Επίσης, αναφέρει τον Στέφανο Δραγούμη ως αοίδιμο, ενώ είναι γνωστό ότι ο συγκεκριμένος δικαστικός, πολιτικός και συγγραφέας πέθανε το 1923. Άλλη σοβαρή ένδειξη είναι το γεγονός ότι ενώ ο Χαράλαμπος Λούφας, συμφοιτητής του Παύλου Μελά στη Σχολή των Ευελπίδων, είχε τον Αύγουστο του 1904 που υπηρετούσε στη Λάρισα στον βαθμό του ανθυπολοχαγού, στο δακτυλογραφημένο κείμενό του ο Σάπκας τον αναφέρει τρεις φορές ως στρατηγό, προφανώς τον βαθμό που έφερε την εποχή που συνέγραφε τα απομνημονεύματα του Μακεδονικού Αγώνα (προήχθη σε υποστράτηγο το 1924). Επειδή το 1925 εκλέχθηκε δήμαρχος και μέχρι το 1934 που κράτησε η δημαρχιακή του θητεία ήταν μάλλον δύσκολο να συγγράψει τα γεγονότα του Μακεδονικού Αγώνα, γιατί συγχρόνως εξασκούσε και το ιατρικό επάγγελμα, επομένως θεωρείται λογικό να τοποθετήσουμε τη συγγραφή της μελέτης του αυτής στο διάστημα 1934-1940.
Η πρώτη επαφή του Παύλου Μελά (1870-1904) με τη Λάρισα έγινε το 1897. Από τους πρωτεργάτες της Εθνικής Εταιρείας, μιας οργάνωσης νεαρών αξιωματικών με κύριο έργο τον αλυτρωτισμό [3], τον Φεβρουάριο του 1897 η μονάδα στην οποία υπηρετούσε και είχε διοικητή τον πρίγκιπα Νικόλαο αναχώρησε με πλοίο από τον Πειραιά προς Βόλο μέσω Χαλκίδας και με τον σιδηρόδρομο από τον Βόλο έφτασε στη Λάρισα. Εδώ, με έντονη συναισθηματική συντριβή, έζησε όλες τις τραγικές φάσεις του ατυχούς ελληνοτουρκικού πολέμου.
Η επόμενη επίσκεψη στη Λάρισα του Παύλου Μελά ήταν στις 20 Ιουλίου 1904. Γράφει στη συγκεκριμένη μελέτη του ο Μιχαήλ Σάπκας: «Εις Λάρισαν ο Μακεδονικός Σύλλογος, καίτοι στερούμενος ικανών οικονομικών πόρων, εξουσιοδοτήθη να προβώμεν οπωσδήποτε εις την εξεύρεσιν τοιούτων μυστικώς και αθορύβως, διά να προβώμεν εις την παραγγελίαν του αναγκαίου ιματισμού και της υποδήσεως διά τους άνδρας του σώματος παρά τεχνιτών εμπίστων και να κάμωμεν την επιλογήν των καταλλήλων ανδρών Μακεδόνων, καθώς και σχετικών οδηγών γνωστών του εδάφους.
Την 20ήν Ιουλίου, κατά τα συμπεφωνημένα, αφίκετο εις Λάρισαν ο Π. Μελάς μετεμφιεσμένος εις ζωέμπορον με διαβατήριον διά την Τουρκίαν, με την επωνυμίαν Μικές Ζέζας [4]. Κατέλυσεν εις την οικίαν μου διά τινας ημέρας. Κατά την εν Λαρίση διαμονήν του εφρόντισα διά την εξεύρεσιν καταλλήλου συνοδού Μακεδόνος, εμπίστου πατριώτου, ειδικού ζωεμπόρου. Τοιούτον εύρον τον Κωνσταντίνον Φοσνάκην εκ Κοζάνης, διατηρούντα πανδοχείον εις Λάρισαν, ασχολούμενον και με το ζωεμπόριον, γνωστόν δε εις τα τουρκικά φυλάκια των συνόρων λόγω της συχνής επικοινωνίας με την Κοζάνην ως εκ του επαγγέλματός του. Μετά την εξασφάλισιν καταλλήλου συνοδού, τας απογευματινάς ώρας ημέρας εβδομαδιαίας αγοράς εν Λαρίση, ανεχώρησαν οι δύο συνταξιδιώται «ζωέμποροι» Φοσνάκης και Μελάς διά Κοζάνην. Διήλθον τα σύνορα χωρίς να προκαλέσωσι την προσοχήν ή και παρατήρησιν τινα των φρουρών της μεθορίου και ώδευσαν έφιπποι προς Κοζάνην όπου έφθασαν μετά 2-3 ημέρας. Εκεί ειδοποιημένοι οι μεμυημένοι εις την οργάνωσιν Κοζανίται πατριώται, υπεδέχθησαν μετά συγκινήσεως τον ζωέμπορον Ζέζαν και παρέσχον τα μέσα ασφαλούς διαμονής.
Εις Κοζάνην παρέμειναν επί τινας ημέρας, συνεσκέφθησαν επανειλλημένως με τους μεμυημένους εις την Εθνικήν υπόθεσιν, ανέπτυξεν ο Μελάς εις αυτούς την σοβαρότητα και τον σκοπόν της παρασκευαζομένης δράσεως, επικεφαλής της οποίας ετίθετο ο ίδιος και εξελέγη επιτροπή του Κέντρου Κοζάνης διά τον συντονισμόν των σχετικών ενεργειών, απεφασίσθη δε να γίνη επιλογή νέων, ακμαίων, ενθουσιωδών ανδρών οίτινες να αποσταλώσι εν καιρώ εις Λάρισαν ίνα καταταγώσι εις το ένοπλον Μακεδονικόν Σώμα του Μελά, όταν επέκειτο η εξόρμησις τούτου εις Μακεδονίαν.
Εκ Κοζάνης μετέβη εις Σιάτισταν και Σέλτσαν [5], όπου συνεσκέφθη μετά μελών εμπίστων της παρασκευασμένης οργανώσεως προς δράσιν, ανέπτυξεν και εις αυτήν τον μέγαν εθνικόν σκοπόν ταύτης και ωρίσθησαν επιτροπαί των συνισταμένων Κέντρων. Εκ Κοζάνης ήλθε εις επαφήν και με απεσταλμένους εκ Καστορίας, Κλεισούρας, Βλάστης, Νεβέσκας [6] και ετέρων κωμοπόλεων και ωρίσθησαν οι μετ’ αυτών σύνδεσμοι και αι επιτροπαί εκάστου Κέντρου, αίτινες ανέλαβον την μύησιν των ικανών και προθύμων προς συμμετοχήν εις την δράσιν. Αι επαφαί του έφθασαν μέχρι της περιφερείας Μοναστηρίου και Φλωρίνης.
Μετά τον διακανονισμόν της αναγκαίας προπαρασκευαστικής εργασίας εν Κοζάνη, τον καθορισμόν των Κέντρων του συντονισμού και της παρακολουθήσεως της επικειμένης Μακεδονικής δράσεως και την εγκατάστασιν των διοικητικών και εκτελεστικών επιτροπών των Κέντρων, ο Μελάς επέστρεψεν εις Λάρισαν. Κατά την βραχείαν διαμονήν του εν τη επιστροφή εις Λάρισαν, ελάβομεν οριστικάς αποφάσεις διά την επιλογήν των ανδρών, Μακεδόνων, οίτινες θα κατετάσσοντο εις το σώμα. Τούτων ο αριθμός δεν θα υπερέβαινε τους 40. Επεστήθη και πάλιν ιδιαιτέρως η προσοχή μας εις την εξεύρεσιν καταλλήλων οδηγών, χαρακτηρισθέν ως λίαν σοβαρόν ζήτημα και άξιον πολλής προσοχής. Συνεζητήσαμεν το ζήτημα της προμηθείας καταλλήλου ιματισμού και υποδήσεως διά τους άνδρας, ως και καλών καπών.
Τα απαιτούμενα οικονομικά μέσα διά την μισθοδοσίαν και διατροφήν των ανδρών και τας λοιπάς ανάγκας του σώματος, υπεσχέθη ότι ταύτα εξησφάλιζεν ο ίδιος εν Αθήναις. Επίσης διά τον αναγκαιούντα οπλισμόν και τα πυρομαχικά θα εφρόντιζεν ο ίδιος και θα απέστειλε ταύτα εν καιρώ προς ημάς εις Λάρισαν προ της επανόδου του. Συγχρόνως μας ανεκοίνωσεν υπό εχεμύθειαν ότι θα συνοδεύεται από δέκα επιλέκτους Κρητικούς, οίτινες θα απετέλουν την έμπιστον συνοδείαν του.
Μετά τα ανωτέρω αποφασισθέντα και την τακτοποίησιν διαφόρων άλλων ζητημάτων, μετεμφιεσθείς και πάλιν και με το σχετικόν ψευδώνυμον, επέστρεψεν εις Αθήνας, Προ της αναχωρήσεώς του ήλθε εις επαφήν και με τον Στρατηγόν [7] κ. Λούφαν, τοποθετημένον εις Λάρισαν, στρατιωτικόν λίαν σώφρονα, προβλεπτικόν εις όλα και πρακτικόν εις τας σκέψεις του. Ούτος ήτο εκ των εμπίστων φίλων του Μελά, μεμυημένος κατ’ αρχάς εις τας ειλημμένας αποφάσεις προς δράσιν εν Μακεδονία.
Αξίζει να αναφέρω ενταύθα ότι η άφιξις, η παραμονή και η εκ Λαρίσης μετάβασις εις Κοζάνην έμεινεν εντελώς μυστική, μη γνωσθείσα υπ’ ουδενός πλην εμού. Η μητέρα μου ήτο η μόνη ήτις υποπτεύθη ότι ο φιλοξενούμενος επί πενθήμερον εις το σπίτι μας [8] ζωέμπορος Ζέζας δεν ήτο απλούς ζωέμπορος, αλλά επρόκειτο περί προσώπου σημαίνοντος, έχοντος σοβαράν αποστολήν. Εις το σπίτι μας έμενε μόνη η μητέρα μου και τον εσυντρόφευε κατά τας μακράς και θερμάς εκείνας ημέρας του Ιουλίου. Εκείνη έκαμε την παρατήρησιν ότι ο ξένος ούτε ζωέμπορος ήτο, ούτε επαγγελματίας, ούτε εργατικός. Αυτός, μοι έλεγε, είναι από ευγενική οικογένεια και γραμματισμένος. Βλέπω τα χέρια του, δεν είναι από δουλεμένον άνθρωπον, είναι λεπτά χέρια, από γραμματικόν. Όλη την ημέρα γράφει και έχει μία φωτογραφία, την οποία πολλές φορές την ημέραν την κοιτά με πολλήν συγκίνησιν. Επρόκειτο περί φωτογραφίας της κυρίας Μελά και των παιδιών του. Βεβαίως δεν ήτο φρόνιμον να ικανοποιήσω την περιέργειάν της και αύτη ικανοποιήθη υπό συνθήκας λίαν λυπηράς, όταν ανηγγέλθη ο σκοτωμός του εν Μακεδονία.
Επιστρέψας εις Αθήνας ο Μελάς, με εκράτει εκείθεν ενήμερον των παρασκευών του.

(Συνεχίζεται)

[1]. Πίσω από τον φιλόπτωχο μανδύα του καταστατικού της αδελφότητας, η οποία ήταν περισσότερο γνωστή ως Μακεδονικός Σύλλογος, κρυβόταν η προσπάθεια όλων των Μακεδόνων την καταγωγή μελών, να βοηθήσουν την προσπάθεια για την απελευθέρωση της Μακεδονίας.
[2]. Για τη σπουδαία αυτή φυσιογνωμία λεπτομέρειες μπορεί να αντλήσετε από το βιβλίο: Παπαθεοδώρου Νικόλαος. Μιχαήλ Σάπκας, ο ευπατρίδης πολιτικός (1873-1956), Λάρισα (2013), σελ. 298.
[3]. Αλυτρωτισμός είναι η προσπάθεια απελευθέρωσης υπόδουλων ομοεθνών και προσάρτηση των εδαφών που κατείχε.
[4]. Το Μικές Ζέζας παραπέμπει στα ονόματα των παιδιών του Μιχαήλ και Ζωή, τα χαϊδευτικά των οποίων ήταν Μικές και Ζέζα.
[5]. Σέλτσα ή Σέλιτσα, η σημερινή Εράτυρα Κοζάνης.
[6]. Νεβέσκα, το σημερινό Νυμφαίο Φλώρινας.
[7]. Το 1904 ο Χαράλαμπος Λέφας ήταν ανθυπολοχαγός.
[8]. Το 1904 ο Σάπκας ήταν ελεύθερος. Ο γάμος του με την Ιουλία Λογιωτάτου έγινε το 1906.

 

Του Νικ. Αθ. Παπαθεοδώρου
(nikapap@hotmail.com)

• μέγεθος γραμματοσειράς
 
• Εκτύπωση
• 
  

Η Ελλάδα στη Νεολιθική Εποχή: Το λυκαυγές του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού

Στην Ελλάδα, από τη Μεσολιθική Εποχή (γύρω στο 9.500 π.Χ.), είχε αρχίσει να αναπτύσσεται ένας σημαντικός πολιτισμός, ο οποίος εξελισσόμενος έφτασε να γεννήσει τα θαύματα της Μινωικής, της Μυκηναϊκής, αλλά και της Κλασικής Εποχής

 Μεσολιθική ονομάζουν συμβατικά οι επιστήμονες την περίοδο μετάβασης από την παλαιολιθική εποχή και το τροφοσυλλεκτικό στάδιο στη νεολιθική εποχή και το παραγωγικό στάδιο.

Η μεσολιθική εποχή δεν άρχισε ταυτοχρόνως σε όλο τον κόσμο. Υπήρξαν περιοχές, οι οποίες, για ορισμένους λόγους, προηγήθηκαν.

Τη μεσολιθική φάση ακολούθησε η λεγομένη «ακεραμική», για να έρθουμε κατόπιν στη νεολιθική, η οποία, όπως και η παλαιολιθική εποχή, διακρίνεται σε αρχαιότερη, μέση και νεότερη νεολιθική ή χαλκολιθική.

Το ερώτημα που γεννάται είναι το πότε εισήλθε η Ελλάδα στις διάφορες αυτές φάσεις, ιδιαιτέρως αν αυτό διερευνηθεί σε σχέση με τις πολιτισμικές εξελίξεις σε άλλους τόπους, και ιδιαιτέρως στην Ανατολή.

Στο ερώτημα αυτό δεν μπορεί να δοθεί σαφής απάντηση. Οι περισσότεροι ερευνητές παρατηρούν ένα πολιτισμικό κενό από την ελληνική παλαιολιθική στην αντίστοιχη νεολιθική φάση.

Το παράδοξο όμως είναι ότι ενώ υπάρχουν λιγοστά ευρήματα της μεσολιθικής εποχής στην Ελλάδα, στη χώρα μας η νεολιθική εποχή ξεκινά νωρίτερα από οπουδήποτε αλλού!

Η πλειοψηφία των ερευνητών αποδίδει αυτό το ελληνικό παράδοξο –που αλλού;– στην έλευση  «διδασκάλων» εξ Ανατολής, οι οποίοι διδάξαν στους οπισθοδρομικούς, παλαιολιθικούς Έλληνες την καλλιέργεια των δημητριακών και την εξημέρωση των ζώων, με στόχο αυτά να γίνουν οικόσιτα.

Ισχύει όμως μια τέτοια θεώρηση; Ήταν πράγματι πίσω από τν εποχή τους οι Έλληνες; Ο καθηγητής Δ. θεοχάρης δεν συμφωνεί, και αναφέρει ότι δεν μπορεί να αγνοηθεί ο ρόλος του γηγενούς πληθυσμιακού στοιχείου, όσον αφορά στις πολιτισμικές και οικονομικές εξελίξεις. Ο Δ. Θεοχάρης βέβαια δεν πρόλαβε να ζήσει τη δικαίωσή του.

Τα ευρήματα από το σπήλαιο της Θεόπετρας Τρικάλων (σπόροι κριθής και οσπρίων) μαρτυρούν ότι, ακόμα και αν οι παλαιολιθικοί Έλληνες δεν τα καλλιεργούσαν, εντούτοις τα γνώριζαν από χρόνους αρχαιότατους. Από τη στιγμή λοιπόν που γνώριζαν τη θρεπτική τους αξία, ήταν λογικό να επιδιώξουν να τα καλλιεργήσουν.

Υπήρχε λοιπόν η υποδομή, η οποία θα μπορούσε να ξεκινήσει μια τοπικού έστω επιπέδου γεωργική επανάσταση στην Ελλάδα στους χρόνους μετά τον κατακλυσμό (περί το 10.000 π.Χ.).

Σπόροι οσπρίων και δημητριακών βρέθηκαν όμως και στην Άργισσα της Λάρισας, σε μια από τις αρχαιότερες νεολιθικές θέσεις στην Ελλάδα (γύρω στο 6200 π.Χ.).

Πέραν των ευνοϊκών προϋποθέσεων για την έναρξη της καλλιέργειας της γης στην Ελλάδα, οι νεολιθικοί Έλληνες είχαν σαφώς αναπτύξει και άλλες ασχολίες, τις οποίες εξ ορισμού δεν θα μπορούσαν να έχουν αναπτύξει οι λαοί της Ανατολής εκείνης της περιόδου, όπως άλλωστε δεν τις ανέπτυξαν και κατά τους ιστορικούς χρόνους.

Το μεγάλο όπλο των Ελλήνων, λοιπόν, ήταν η επαφή τους με τη θάλασσα.

Τεκμηριωμένα, οι Έλληνες διέσχισαν το Αιγαίο την 8η χιλιετία π.Χ., μεταφέροντας τον πολύτιμο, εκείνη την εποχή, οψιανό από τις Κυκλάδες στην Πελοπόννησο.

Ο Έλληνας ναυτικός πέρασε και στο έτερο σκέλος της Ελλάδας, στη Μικρά Ασία, και ήταν αυτός που ήρθε σε επαφή με τους λαούς της Ανατολής, και όχι το αντίστροφο.

Βάσει των ελληνικών μάλιστα «μύθων», οι πανάρχαιοι Έλληνες, υπό τον Διόνυσο, ταξίδεψαν έως την Ινδία. Όσο και αν φαίνεται περίεργο, υπάρχει και αρχαιολογικό εύρημα, το οποίο τεκμηριώνει την άφιξη του Διονύσου στη Μικρά Ασία τουλάχιστον.

Πρόκειται για μια τοιχογραφία από τη νότια Μικρά Ασία (σημερινή Τσατάλ Χιουγιούκ της Τουρκίας), στην οποία εικονίζεται ένας άνδρας, που φέρει δέρμα λεοπάρδαλης, να χορεύει.

Το δέρμα της λεοπάρδαλης όμως γνωρίζουμε ότι ήταν το σήμα κατατεθέν του Διονύσου.

Φυσικά, οι οπαδοί της εξ Ανατολών θεωρίας χρησιμοποιούν το αυτό επιχείρημα αντιστρόφως, υποστηρίζοντας ότι ο Διόνυσος γεννήθηκε στην Ανατολή και «εισήχθη» στην Ελλάδα.

Στηρίζουν μάλιστα τη θεωρία τους στο «γεγονός» ότι στην Ελλάδα δεν ζούσαν το 6000 π.Χ. λεοπαρδάλεις. Δεν απαντούν όμως στο ερώτημα: πόσο δύσκολο θα ήταν για τον Έλληνα ταξιδευτή να προμηθευτεί ένα τέτοιο δέρμα από τους ντόπιους;

Από τη στιγμή λοιπόν που ο Έλληνας άνοιξε την οδό της θάλασσας, όλος ο κόσμος άνοιξε την αγκαλιά του και τον υποδέχθηκε.

Προσφάτως, μάλιστα, μια νέα ανακάλυψη Αμερικανών επιστημόνων ήρθε να συνταράξει την παγκόσμια κοινή γνώμη.

Βρέθηκε ένας χάρτης του ελληνικής καταγωγής, εξωμότη Οθωμανού πειρατή Πίρι Ρέις, του 1513 μ.Χ., ο οποίος απεικονίζει το περίγραμμα των αμερικανικών ακτών, αλλά και της Ανταρκτικής, δίνοντας παράλληλα υψομετρικά και άλλα στοιχεία για τη γη, όπως αυτή ήταν μεταξύ 6.000-4000 ετών π.Χ.

Ποιος άραγε να ήταν ο δημιουργός αυτού, αλλά και άλλων παρομοίων χαρτών;

Η ζωή των Νεολιθικών Ελλήνων

Από τη στιγμή που ο Έλληνας ξεκίνησε την καλλιέργεια της γης, επιχείρησε να οργανώσει τη ζωή του το δυνατό καλύτερα.

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι, κατά τα φαινόμενα, ο Έλληνας κατέκτησε πρώτα τα μυστικά της θάλασσας και κατόπιν αυτά της γης. Υπήρξε δηλαδή πρώτα ναυτικός και μετά συστηματικά αγρότης.

Η καλλιέργεια της γης σχετίζεται με την υιοθέτηση του αστικού τρόπου ζωής, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει την ταυτόχρονη εγκατάλειψη παραδοσιακών συνηθειών, όπως του κυνηγιού και της αλιείας.

Οι Έλληνες συγκρότησαν τους πρώτους βασιζόμενους στην αγροτική οικονομία οικισμούς την 7η χιλιετία π.Χ.

Οι οικισμοί αυτοί σταδιακώς επεκτάθηκαν, και την επόμενη χιλιετία, την 6η, πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα ένα γεγονός παγκόσμιας σημασίας, η ίδρυση της πρώτης πόλης, του Σέσκλου.

Στο διάστημα μετάβασης από την ημιαγροτική-ημιτροφοσυλλεκτική κοινωνία στην ακραιφνώς παραγωγική, αγροτική, σημειώθηκε και μια σειρά κοινωνικών μεταβολών, απαραίτητων για τη μετάβαση.

Η αγροτική οικονομία δεν ήταν ζήτημα μιας αποκομμένης φυλετικής πατριάς (οικογενειακής ομάδας).

Για να αποδώσει η καλλιέργεια της γης, δεδομένων και των μέσων της εποχής, χρειάζονταν μεγάλες εκτάσεις γης, ώστε να επιτυγχάνεται και η αγρανάπαυση, χωρίς παύση της παραγωγής, αλλά και μεγάλος αριθμός εργατικών χεριών, ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια των προπαρασκευαστικών εργασιών (όργωμα, φύτεμα) και της συγκομιδής.

Μόνο ισχυρές, πολυάριθμες κοινωνικές ομάδες μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στις νέες οικονομικές συνθήκες και απαιτήσεις.

Αυτή ήταν και η γενεσιουργός αιτία της δημιουργίας της πόλης, η οποία αργότερα μετεξελίχθηκε στο άστυ των κλασικών χρόνων.

Πόλη όμως χωρίς κοινωνική οργάνωση δεν υφίσταται. Μοιραία λοιπόν, για την αντιμετώπιση των πρακτικών καθημερινών αναγκών, οι πρόγονοί μας αναγκάστηκαν να οργανωθούν, στενότερα, κοινωνικά, αναπτύσσοντας και τους ανάλογους κοινωνικούς θεσμούς, όπως αυτούς της βασιλείας και του στρατού.

Η πόλη αναπτύσσεται περιμετρικά της ακρόπολης, της έδρας του ηγεμόνα-βασιλιά, αλλά και του μόνιμου στρατού.

Εντός της ακρόπολης προβλέπεται να καταφύγει ο πληθυσμός σε περίπτωση εχθρικής επιδρομής.

Έτσι, βλέπουμε να αναπτύσσεται στην Ελλάδα, ήδη από την αρχαιότερη Νεολιθική, το κοινωνικό πλαίσιο δομών, που διέπει την ελληνική κοινωνία έως και τους υστεροβυζαντινούς χρόνους!

Η ακρόπολη και η πόλη καθίστανται το κέντρο της οικονομικής ζωής, μέσω της οποίας το παραχθέν προϊόν θα καταμεριστεί στους δικαιούχους και το πλεόνασμα, το οποίο για πρώτη φορά στην ανθρώπινη Ιστορία δημιουργείται, θα διατεθεί σε άλλους ανθρώπους, σε άλλες αγορές.

Γεννιέται λοιπόν το μεταπρατικό εμπόριο, το οποίο με τη σειρά του γεννά και νέες ανάγκες.

Η μεταφορά των προϊόντων επέβαλε τη δημιουργία μεταφορικών μέσων, αφού οι ανθρώπινοι ώμοι δεν είναι πλέον αρκετοί. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή την εποχή (5η χιλιετία) εμφανίζεται το πρώτο οδικό δίκτυο στην Ευρώπη -και ίσως παγκοσμίως- στην Ανατολική Αττική (Ραφήνα, Νέα Μάκρη, Μαραθώνας).

Οι ναυτικοί αυτοί οικισμοί, εξελίσσονται σε πόλεις –ειδικά η Νέα Μάκρη– και αναπτύσσονται οικονομικά μέσω του εμπορίου, ενώ συνδέουν τη νησιωτική με την ηπειρωτική Ελλάδα και ανταλλάσσουν τα προϊόντα της πρώτης με το στρατηγικό υλικό της εποχής, τον οψιανό.

Η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μαρία Παντελιάδου-Γκόφα μάλιστα, στο βιβλίο της «Νεολιθική Αττική» κάνει λόγο για εκτεταμένες εμπορικές επαφές μεταξύ Κυκλάδων και Ανατολικής Αττικής, μέσω ενός εκτεταμένου θαλάσσιου εμπορικού δικτύου!

Μια φωτογραφία χίλιες λέξεις: Ακολούθησε το pronews.gr στο Instagram για να «δεις» τον πραγματικό κόσμο!

Η Ελλάδα της 5ης ήδη χιλιετίας ούτε έρημη ήταν ούτε απολίτιστη. Μοιραία λοιπόν συντελέστηκε και το τελικό βήμα, η ανακάλυψη της κατεργασίας των μετάλλων.

Οι Έλληνες, βάσει των νεοτέρων στοιχείων, άρχισαν την κατεργασία των μετάλλων –του χρυσού και του αργύρου αρχικά– ήδη από την 5η χιλιετία. Στην επόμενη χιλιετία η Ελλάδα θα εισέλθει στην εποχή του χαλκού. Δεν είναι λοιπόν τυχαία τα λόγια του Αιγυπτίου ιερέα προς τον Σόλωνα, τα οποία μεταφέρει ο Πλάτωνας στον Τίμαιο: «Φθόνος ουδείς, ω Σόλων, αλλά σού τε ένεκα ερώ και της πόλεως υμών, μάλιστα δέ της θεού χάριν, ή τήν τε υμετέραν και τήν δε έλαχεν και έθρεψεν και επαίδευσεν, προτέραν μέν τήν παρ’ υμίν έτεσιν χιλίοις, εκ Γής τε και Ηφαίστου το σπέρμα παραλάβουσα υμών, τήν δε υστέραν. Της δέ ενθάδε διακοσμήσεως παρ’ ημίν εν τοίς ιεροίς γράμμασιν οκτακισχιλίων ετών αριθμός γέγραπται» («Φθόνος ουδείς, ω Σόλων, αλλά θα σου τα πω όλα, για χάρη σου και για χάρη της πόλεώς σου, αλλά και για χάρη της θεάς που προστάτευσε, ανέθρεψε και εκπαίδευσε τον δικό σας και μετά τον δικό μας τόπο, αρχίζοντας από εσάς χίλια έτη πριν, όταν πήρε το σπέρμα για εσάς από τη Γη και τον Ήφαιστο. Η διάρκεια του πολιτισμού μας είναι, συμφώνα με τα ιερά μας βιβλία, οκτώ χιλιάδες έτη»).

Εφόσον λοιπόν ο ελληνικός πολιτισμός ήταν αρχαιότερος του αιγυπτιακού κατά χίλια έτη και ο τελευταίος τότε μέτραγε οκτώ χιλιάδες έτη ζωής, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο ελληνικός πολιτισμός γεννήθηκε το 9500 π.Χ. περίπου, ημερομηνία που συμβαδίζει με την έναρξη της μεσολιθικής εποχής στη χώρα μας.   

Η αφήγηση του Κριτία για την νήσο “Ατλαντίδα”

 Όλοι έχουμε ακούσει για την χαμένη Ατλαντίδα, την ένδοξη αυτή πόλη που, παρά τα μεγάλα τεχνολογικά και τα άλλα επιτεύγματα, καταστράφηκε από μεγάλους σεισμούς και πλημμύρες. Οι πλείστοι, γνωρίζουν επίσης, ότι αυτή η ιστορία φθάνει στις μέρες μας μέσα από τα κείμενα του Πλάτωνα και συγκεκριμένα τους διαλόγους Τίμαιος και Κριτίας.

Τα γραπτά του Πλάτωνα, αποτελούν μάλιστα την μοναδική βιβλιογραφική πληγή που υπάρχει για αυτήν την ιστορία. Η ύπαρξη της Ατλαντίδος αναφέρεται σε ένα διάλογο μεταξύ του Σωκράτη, του Κριτία, του Τίμαιου και του Ερμοκράτη.

Αυτόν τον διάλογο θα προσπαθήσουμε να μεταφέρουμε εδώ στο Ελληνικό Αρχείο ,κάνοντας την ακριβές αντιγραφή του από το έργο του Πλάτων “ΤΙΜΑΙΟΣ” ,ώστε να διαβάσετε και να μάθετε αυτή την ιστορία από πρώτο χέρι και όχι από διάφορες προσωπικές ερμηνείες του καθενός.

Στην συνέχεια θα παραθέσουμε και το πρωτότυπο κείμενο, γραμμένο στην αρχαία Ελληνική, έτσι ακριβώς όπως μας τα διηγήθηκε ο μεγάλος Πλάτων, ώστε να βγάλετε μόνοι σας τα δικά σας συμπεράσματα, αλλά και για να νιώσετε πιο κοντά, εν μέρη, στην εποχή που ειπώθηκε ο παρακάτω διάλογος των προσκεκλημένων του Σωκράτη…

Ο Κριτίας λοιπόν, σε κάποιο σημείο αυτού του διαλόγου, παίρνει τον λόγο και αναφέρει στην ομήγυρη, μια ιστορία «απόλυτα αληθινή, όπως τη διηγήθηκε κάποτε ο Σόλωνας» στον προπάππου του. Αυτή την ιστορία ο Κριτίας την άκουγε από τον παππού του όταν ήταν ακόμη παιδί και την είχε απομνημονεύσει καλά. Ο Κριτίας, αναφέρει πως ο Σόλωνας είχε καταγράψει την ιστορία και «τα χειρόγραφα του, που βρίσκονταν στην κατοχή του παππού μου, είναι σήμερα στα χέρια μου και μπορώ να πω ότι τα έμαθα απ’ έξω όταν ήμουν μικρός».

Ο Κριτίας ενημερώνει τους συνομιλητές του, ότι ο Σόλωνας είχε πάει ταξίδι την Αίγυπτο, σε μια περιοχή στην αρχή του δέλτα του Νείλου, της οποίας η μεγαλύτερη πολιτεία είναι η Σάις.

«Σύμφωνα με κείνους, (σ.σ. τους Αιγύπτιους ιερείς στην Σάις) ιδρυτής της πόλης ήταν μια θεά που στα Αιγυπτιακά ονομάζεται Νήιθ, και, όπως λένε οι ίδιοι, Αθηνά στα Ελληνικά. Οι κάτοικοι της αγαπούν πολύ τους Αθηναίους και ισχυρίζονται ότι, κατά κάποιο τρόπο, είναι συγγενείς τους.» Οι ναοί της Αιγύπτου φαίνεται να ήταν πολύ καλή πηγή πληροφοριών για προϊστορικά θέματα, αφού η γη τους δεν καταστρεφόταν από θεομηνίες, και η αρχαία γνώση μπορούσε να διατηρηθεί για καιρό. Σε αυτή την πόλη με τις ιδιαίτερες σχέσεις με την Αθήνα, ο Σόλωνας ζήτησε πληροφορίες για την αρχαία ιστορία από τους ιερείς, που κατ’ εξοχήν γνώριζαν αυτά τα πράγματα».

Ο Σόλωνας άρχισε πρώτος να μιλά για την ιστορία όπως την ήξερε, θέλοντας να παρασύρει τους ιερείς σε συζήτηση σχετικά με την αρχαία ιστορία. Τότε ένας πολύ ηλικιωμένος ιερέας αρχίζει και διηγείται στον Σόλωνα την παρακάτω ιστορία….:

“Κάποτε, Σόλωνα, πριν από την μέγιστη υδάτινη καταστροφή, η πόλη – που σήμερα είναι των Αθηναίων – ξεχώριζε ως άριστη στον πόλεμο και η περισσότερο ευνοούμενη σε όλα. Γι΄αυτήν λέγεται ότι πραγματοποίησε τα ωραιότερα έργα και τα ωραιότερα πολιτεύματα απ’ όλα όσα εμείς ακούσαμε να υπάρχουν κάτω από τον ουρανό.”

Ακούγοντας αυτά τα λόγια ο Σόλων έμεινε έκθαμβος και παρακάλεσε του ιερείς να του διηγηθούν στην συνέχεια, με ακρίβεια, τα πάντα για τους παλαιούς πολίτες της χώρας μας.

Ο ιερέας αποκρίθηκε: “Δεν θα σου τα αρνηθώ, Σόλωνα αλλά θα τα πω για χάρη σου και για χάρη της πόλης σας και μάλιστα για χάρη της Θεάς, η οποία ανέλαβε και ανέθρεψε και εκπαίδευσε την πόλη σας και την δική μας – πρώτα την δική σας, χίλια χρόνια νωρίτερα, παραλαμβάνοντας το σπέρμα σας από την Γη και τον Ήφαιστο, και ύστερα την δική μας. Για την μέχρι σήμερα πορεία μας στον κόσμο, οι ιερές γραφές δίνουν τον αριθμό των οχτώ χιλιάδων ετών. Θα σου μιλήσω λοιπόν για τους συμπολίτες σου, που εμφανίστηκαν προ εννέα χιλιάδων ετών, θα σου μιλήσω για το ωραιότερο έργο απ’ όσα έπραξαν.

Πολλά και μεγάλα έργα της πόλης σας είναι εδώ καταγεγραμμένα και θαυμάζονται, αλλά ένα απ’ όλα υπερέχει σε μέγεθος και αρετή. Λένε οι γραφές ότι η πόλη σας κάποτε κατανίκησε μια πολύ μεγάλη δύναμη που πορευόταν υβριστικά εναντίον ολόκληρης της Ευρώπης και της Ασίας, ορμώντας απ΄έξω από το Ατλαντικό πέλαγος.

Τότε ήταν πορεύσιμο το εκεί πέλαγος. Εμπρός από το στόμιό του – το οποίο, όπως λέτε, ονομάζεται Στήλες Ηρακλέους – είχε νησί. Και το νησί αυτό ήταν μεγαλύτερο από την Λιβύη και την Ασία μαζί. Περνώντας από αυτό, πορεύονταν προς τα άλλα νησιά και από αυτά τα νησιά σε όλη την αντικρινή ήπειρο, που περιβάλει εκείνον τον αληθινό πόντο. Αυτά λοιπόν που βρίσκονται εντός του στομίου, για το οποίο λέμε, φαίνονταν σαν λιμάνι που έχει μια στενή είσοδο. Εκείνο όμως ήταν όντως πέλαγος και η γη που το περιέβαλλε ορθότατα θα ονομαζόταν ήπειρος, παντελώς και αληθώς.

Σ’ αυτή λοιπόν την νήσο Ατλαντίδα υπήρχε μεγάλη και θαυμαστή βασιλική δύναμη, που επικρατούσε σε όλο το νησί, καθώς και σε πολλά άλλα νησιά και μέρη της ηπείρου. Επιπλέον, στα δικά μας μέρη, ήταν άρχοντες στην Λιβύη, μέχρι την Αίγυπτο και στην Ευρώπη μέχρι την Τυρρηνία. Όλη αυτή η δύναμη, συναθροισμένη σε ένα στράτευμα, επιχείρησε κάποτε να υποδουλώσει με ορμή τον δικό σας και τον δικό μας και κάθε τόπο εντός του στομίου.

Τότε λοιπόν Σόλωνα, η δύναμη της πόλης σας έγινε εμφανής σε άπαντες τους ανθρώπους, ως προς την αρετή και την ρώμη της, γιατί πρωτοστάτησε ενώπιον όλων με ευψυχία και με όσες πολεμικές τέχνες κατείχε, αρχικά ως ηγεμόνας των Ελλήνων κ’ έπειτα – εξ’ ανάγκης απομονωμένη, όταν οι άλλοι αποστάτησαν – φτάνοντας στους έσχατους κινδύνους, νίκησε τους επιδρομείς κ’ έστησε τρόπαιο, αποτρέποντας την υποδούλωση των μη υπόδουλων και ελευθερώνοντας μεγαλόκαρδα όλους τους άλλους, όσους κατοικούμε εντός των ορίων των Ηρακλείων Στήλων.

Σε κατοπινούς χρόνους, όταν έγιναν φοβεροί σεισμοί και κατακλυσμοί, μέσα σε μία ημέρα και μία νύχτα τρομερή, όλοι οι μαχητές σας χάθηκαν αθρόοι μέσα στην γη και η νήσος Ατλαντίδα αφανίστηκε, παρομοίως βυθισμένη στην θάλασσα. Γι’ αυτό και τώρα έγινε απροσπέλαστο και αδιερεύνητο το εκεί πέλαγος, αφού εμποδίζει ο εντελώς βαθύς πηλός, τον οποίο άφησε το νησί καθώς καταποντιζόταν”.

Το πρωτότυπο κείμενο στην αρχαία Ελληνική:

“ην γάρ δή ποτε, ώ Σόλων, υπέρ τήν μεγίστην φθοράν ύδασιν ή νύν Άθηναίων ούσα πόλις άριστη πρός τε τόν πόλεμον καί κατά πάντα εύνομωτάτη διαφερόντως ή κάλλιστα έργα καί πολιτείαι γενέσθαι λέγονται κάλλισται πασών όπόσων ύπό τόν ούρανόν ήμείς άκοήν παρεδεξάμεθα. Φθόνος ούδείς, ώ Σόλων, άλλά σού τε ένεκα έρώ καί τής πόλεως ύμών, μάλιστα δ’ε τής θεού χάριν, ή τήν τε ύμετέραν καί τήνδε έλαχεν καί έθρεψεν καί έπαίδευσεν, προτέραν μέν τήν παρ’ ύμιν έτεσιν χιλίοις, έκ Γής τε καί Ήφαιστου τό σπέρμα παραλαβούσα ύμών, τήνδε ύστεραν. τής δέ ένθάδε διακοσμήσεως παρ’ ήμίν έν τοίς ίεροίς γράμμασιν όκτακισχίλια έτών άριθμός γέγραπται. Περί δή τών ένακισχίλια γεγονότων έτη πολιτών σοι δηλώσω διά τών έργων αύτοίς ό κάλλιστον έπραχθη. Πολλά μέν ούν ύμών καί μεγάλα έργα τής πόλεως τήδε γεγραμμένα θαυμάζεται, πάντων μήν έν ύπερέχει μεγέθει καί άρετη έγει γάρ τά γεγραμμένα. Όσην ή πόλις ύμών έπαυσέν ποτε δύναμιν ύβρει πορευομένην άμα έπι πάσαν Ευρώπην καί Άσίαν, έξωθεν όρμηθείσαν έκ τού Άτλαντικού πελάγους. Τότε γάρ πορεύσιμον ήν τό έκεί πέλαγος νήσους γάρ πρό τού στόματος είχεν ό καλείτε, ώς φάτε, ύμείς Ήρακλέους στήλας, ή δέ νήσος άμα Λιβύης ήν καί Άσίας μείζων, έξ ής έπιβατόν έπί τήν καταντικού πάσαν ήπειρον τήν περί τόν άληθινόν έκείνον πόντον. Τάδε μέν γάρ, όσα έντός τού στόματος ού λέγομεν, φαίνεται λιμήν στενόν τίνα έχων είσπλουν έκείνο δέ πέλαγος όντως ή τε περιέχουσα αύτό γή παντελώς άληθώς όρθότατ’άν λέγοιτο ήπειρος. Έν δέ δή τή Άτλαντίδι νήσω ταύτη μεγάλη συνέστη καί θαυμαστή δύναμις βασιλέων, κρατούσα μέν άπασης τής νήσου, πολλών δέ άλλων νήσων καί μερών τής ήπείρου πρός δέ τούτοις έτι τών έντός τήδε Λιβύης μέν ήρχον μέχρι πρός Αίγυπτον, τής δέ Εύρώπης μέχρι Τυρρηνίας. Αύτη δή πάσα συναθροισθείσα είς έν ή δύναμις τόν τε παρ’ ύμίν καί τόν παρ’ ήμίν καί τόν έντός τού στόματος πάντα τόπον μιά ποτέ έπεχείρησεν όρμή δουλούσθαι. τότε ούν ύμων, ώ Σόλων, τής πόλεως ή δύναμις είς άπαντας άνθρώπους διαφανής άρετή τε καί ρώμη έγένετο πάντων γάρ προστάσα εύψυχία καί τέχναις όσαι κατά πόλεμον, τά μέν τών Έλλήνων ήγουμένη, τά δ’ αύτή μονωθείσα έξ άναγκης τών άλλων άποστάντων, έπί τούς έσχάτους άφικομένη κινδύνους, κρατήσασα μέν τών έπιόντων τρόπαιον έστησεν, τούς δέ μήπω δεδουλωμένους διεκώλυσεν δουλωθήναι, τούς δ’ άλλους, όσοι κατοικούμεν έντός όρων Ήρακλείων, άφθόνως άπαντας ήλευθέρωσεν. Ύστερω δέ χρόνω σεισμών έξαισίων καί κατακλυσμών γενομένων, μιάς ήμέρας καί νυκτός χαλεπής έπελθούσης, τό τε παρ’ ύμίν μάχιμον πάν άθρόον έδυ κατά γής, ή τε Άτλαντίς νήσος ώσαύτως κατά βαθέος έμποδών όντος, όν ή νήσος ίζομένη παρέσχετο.

 ΛΑΡΙΣΑ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΧΙΛΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ...

Ludwig Koellnberger - 1834

Eνας «αφελής» Βαυαρός ζωγράφος καταγράφει τη Λάρισα – Β’

Υποδοχή υπό του πασά της Λάρισας στο Διοικητήριο. Υδατογραφία του Ludwig Koellnberger. 1834. Αρχείο Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας

Από τον Νίκο Παπαθεοδώρου
nikapap@hotmail.com

Ολοκληρώνουμε σήμερα την περιγραφή των υδατογραφιών ενός Βαυαρού αξιωματικού του Επικουρικού Βαυαρικού Εκστρατευτικού Σώματος, τις οποίες φιλοτέχνησε κατά την επίσκεψή του στη Λάρισα ως μέλος της μικτής Ελληνο-Βαυαρικής στρατιωτικής αποστολής την άνοιξη του 1834.
Πρόκειται για τον ανθυπολοχαγό Ludwig Koellnberger. Γεννημένος το 1811 στο Saltzburg της Αυστρίας, μεγάλωσε σε φιλελληνικό περιβάλλον, γι’ αυτό και όταν ενηλικιώθηκε πήρε την απόφαση να έλθει στη Ελλάδα. Ήταν 22 ετών όταν στις 29 Ιουνίου 1833 ενσωματώθηκε στο Επικουρικό Βαυαρικό Εκστρατευτικό Σώμα. Υπηρέτησε σαν αξιωματικός στον ελληνικό στρατό, χωρίς όμως ιδιαίτερη εξέλιξη και τον Ιούλιο του 1838 εγκατέλειψε την Ελλάδα. Κατά την εδώ πενταετή παραμονή του ο ανήσυχος νεαρός Βαυαρός, έχοντας έμφυτη την αγάπη του για τη ζωγραφική, αποτύπωσε σε σχέδια και εικόνες ό,τι θεωρούσε αξιοσημείωτο. Σκηνές από την καθημερινή ζωή στην πόλη και την ύπαιθρο, στιγμιότυπα από την διαβίωση των Βαυαρών στρατιωτών στην Ελλάδα, πολεμικές συγκρούσεις με ληστρικά σώματα και πολλές άλλες στιγμές που τον εντυπωσίαζαν. Οι εικόνες του, όσες διασώθηκαν ολοκληρωμένες, είναι συνολικά 107 υδατογραφίες. Πέντε απ’ αυτές έχουν θέμα το διπλωματικό ταξίδι του με την ελληνική στρατιωτική αποστολή στη Λάρισα και απεικονίζουν γεγονότα που αφορούν την πόλη μας. Οι τίτλοι των εικόνων αυτών, έτσι όπως τις σημείωσε ο Koellnberger, μαζί με μια σχετική περιγραφή τους, νομίζουμε ότι αξίζει να αναφερθούν [3]:
Α’. «Άφιξις εις Λάρισαν». Δημοσιεύθηκε μαζί με το κείμενο της προηγούμενης Κυριακής. Απεικονίζεται η είσοδος της ελληνικής αποστολής στην πόλη της Λάρισας έφιππη, από την πύλη Φαρσάλων. Οδηγείται από Τούρκο δραγουμάνο (διερμηνέα), ο οποίος παραδίδει στον υπεύθυνο αξιωματικό την άδεια εισόδου. Ακολουθεί ο επικεφαλής της αποστολής Βαυαρός στρατηγός von Schmaltz με τον υπασπιστή του, συνοδευόμενος από τον λοχαγό Σκαρλάτο Σούτσο) και τα υπόλοιπα μέλη της αποστολής. Τους υποδέχεται η ολιγομελής φρουρά της πύλης, η οποία και τους οδηγεί στο εσωτερικό της πόλης, μέρος της οποίας διαγράφεται στο βάθος, μέσα από την πύλη. Τα τείχη, το φυλάκιο και η πύλη εισόδου παρουσιάζουν ισχυρή φρουριακή κατασκευή.
Β’. «Υποδοχή υπό του πασά». Είναι η εικόνα η οποία συνοδεύει το σημερινό κείμενο. Στην υδατογραφία αυτή αποθανατίζεται η εθιμοτυπική επίσκεψη της ελληνικής αποστολής στον Μουσταφά Νουρή, πασά της Λάρισας. Έξω από την πύλη του Διοικητηρίου ο πασάς με τους επιτελείς του, υποδέχονται την ξένη αποστολή με επισημότητα. Καθώς ο στρατηγός von Schmalz και οι υπόλοιποι αξιωματικοί και στρατιώτες φθάνουν έφιπποι και προσεγγίζουν την πύλη καθοδηγούμενοι από κάποιον γραφικό Τούρκο τελετάρχη, ένοπλη στρατιωτική τουρκική φρουρά, παρατεταγμένη κατά μήκος της διαδρομής και μέσα στην αυλή του Διοικητηρίου, παρουσιάζει όπλα. Ο στρατηγός χαιρετά, ο πασάς υποκλίνεται και ένα ετερόκλητο πλήθος κόσμου παρακολουθεί με θαυμασμό και περιέργεια την τελετή της υποδοχής. Το Διοικητήριο στο βάθος αποτυπώνεται επιβλητικό, μεγάλο, τριώροφο, με εξώστες σε όλο το μήκος της πρόσοψης στους επάνω ορόφους και διακοσμημένο κατάλληλα.
Γ’. «Επιθεώρησις». Σε μεγάλο ανοικτό χώρο, στην περιοχή του σημερινού κήπου Αλκαζάρ και της συνοικίας Πέρα μαχαλά, τουρκικά στρατεύματα παρελαύνουν μπροστά σε Τούρκους και Έλληνες αξιωματούχους. Οι επίσημοι παρακολουθούν την εκδήλωση προφυλαγμένοι κάτω από μια σκηνή, πλούσια διακοσμημένη. Σε κόκκινο και ευρύχωρο καναπέ αναπαύεται ο πασάς με τον υπασπιστή του, ενώ αριστερά ο Βαυαρός στρατηγός και σε ημικύκλιο οι υπόλοιποι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι συνομιλούν ή καπνίζουν, απολαμβάνοντας την εκδήλωση. Σε απόσταση, πλήθος λαού παρακολουθεί με θαυμασμό και δέος την παρέλαση, επιτηρούμενο από Τούρκους στρατιώτες. Στο βάθος διαγράφεται τμήμα της Λάρισας, με κυρίαρχα στοιχεία τζαμιά και μιναρέδες, ενώ η παρουσία πράσινου στην πόλη μοιάζει κυρίαρχη.
Δ’. «Τουρκικά στρατεύματα στη Λάρισα. 1834». Στην εικόνα αυτή εμφανίζονται Τούρκοι στρατιωτικοί σε ανοιχτό χώρο, δίπλα στις κατάφυτες όχθες του Πηνειού, με πολύχρωμες και φανταχτερές στολές, να βαδίζουν συζητώντας, ενώ τους συνοδεύει πολυπληθέστατο στρατιωτικό σώμα σε παράταξη. Πίσω, σε δεύτερο επίπεδο, απεικονίζεται η Λάρισα, απλωμένη και από τις δύο όχθες του ποταμού, με τα σπίτια της άναρχα κτισμένα, να ακουμπούν στη δυτική όχθη του Πηνειού. Το ποτάμι διατρέχει σε οφιοειδή πορεία τη θεσσαλική πεδιάδα, μέχρι τις αχνές σιλουέτες των γύρω βουνών.
Ε’. «Ψευδομάχη εις την πλατείαν γυμνασίων εν Λαρίση». Το σχέδιο αυτό είναι παρόμοιο με την «Επιθεώρηση» όσον αφορά το θέμα, αλλά παρουσιάζει σημαντικές διαφορές τόσο στις λεπτομέρειες του θέματος, όσο και στο εικαστικό ύφος.
Αντίγραφα και των 107 υδατογραφιών του Koellnberger αντιγράφηκαν το 1910 από τον Hans Hanke και εκτίθενται στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία Ελλάδος (κτίριο της Παλαιάς Βουλής στην Αθήνα).
Τεχνοκριτικά οι υδατογραφίες αυτές χαρακτηρίζονται ως ερασιτεχνικές και απλοϊκές. Όμως η αμεσότητα του σχεδίου στα πρωταγωνιστικά πρόσωπα και ο ρεαλισμός τους δίνουν στο σχέδιο ιστορικότητα. Τα ατομικά χαρακτηριστικά των φυσιογνωμιών υστερούν αρκετά, ενώ απουσιάζει έντονα και η αντικειμενικότητα του περιβάλλοντος χώρου. Το γεγονός αυτό δηλώνει πως το σχέδιο δεν πρέπει να έγινε επιτόπια, γι’ αυτό και δεν αποτυπώνει με ακρίβεια το τοπίο, με αποτέλεσμα να υπάρχει δυσκολία στην ταυτοποίηση του χώρου. Όμως οι υδατογραφίες αυτές οπτικά είναι όμορφες και έχουν έντονες χρωματικές αντιθέσεις. Τελικά, παρά την αμφισβητούμενη αντικειμενικότητά τους, τα χαρακτικά αυτά αποτελούν πέντε καταγεγραμμένα ιστορικά στιγμιότυπα, τα οποία εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας από την τουρκοκρατούμενη Λάρισα του 1834.

[3]. Παπασπύρου-Καραδημητρίου Ευθυμία, Εικόνες από την Ελλάδα (1833-1838). Υδατογραφίες του Hans Hanke από το έργο του Ludwig Koellnberger, πρόλογος Ιωάννης Μαζαράκης-Αινειάν, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία Ελλάδος, Αθήνα (2000) σ. 92-95.

ΙΧΝΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ

Νικολαΐδης Αδαμάντιος - Περραιβός Κώστας

Οι βασικοί πυλώνες της εφημερίδας «ΚΗΡΥΞ»

 

Νικολαΐδης Αδαμάντιος - Περραιβός Κώστας Οι βασικοί πυλώνες της εφημερίδας «ΚΗΡΥΞ».

Μέχρι το 1922 η Λάρισα, μια ραγδαία αναπτυσσόμενη πολιτεία, στερείτο καθημερινής εφημερίδας. Υπήρχε η «Μικρά» του Θρασύβουλου Μακρή, η οποία έκανε κατά διαστήματα απόπειρες καθημερινής κυκλοφορίας, χωρίς όμως συνέπεια και συνέχεια. Τον Οκτώβριο του 1922 κυκλοφόρησε η «Ελευθερία», η οποία χωρίς διακοπή[1] συνεχίζει την πορεία της μέχρι σήμερα και μάλιστα προ διετίας εόρτασε επίσημα την εκατονταετία της. Πόλεμοι «ατυχείς» και νικηφόροι, εθνικοί διχασμοί και εμφύλια πάθη, μικρασιατική καταστροφή, δικτατορίες, αλλά και περίοδοι ειρήνης, ευημερίας και προόδου χώρεσαν μέσα στις σελίδες της όλα αυτά τα χρόνια. Το 1926 σταμάτησε οριστικά την έκδοσή της η «Μικρά» και το 1928 οι αδελφοί Ναού κυκλοφόρησαν την εφημερίδα «Λαρισαϊκή», η παρουσία της οποίας υπήρξε βραχύβια και το 1929 η Λάρισα έμεινε με μία καθημερινή εφημερίδα, την «Ελευθερία».

Ο δικηγόρος Αδαμάντιος Νικολαΐδης (1879-1963), που από μικρός είχε ασχοληθεί ερασιτεχνικά με τη δημοσιογραφία[2] και ανήκε στο αντιβενιζελικό στρατόπεδο (Λαϊκό κόμμα), σε συνεννόηση με τον τότε δήμαρχο Μιχαήλ Σάπκα, αποφάσισε ενόψει των δημοτικών εκλογών της 4ης Αυγούστου 1929, την έκδοση μιας αντιβενιζελικής εφημερίδας. Για τον λόγο αυτόν διαπραγματεύθηκε με τον Γεώργιο Δημητρακόπουλο, εκδότη της «Ελευθερίας», αν μπορεί να τυπώνεται στις εγκαταστάσεις της. Έτσι γεννήθηκε ο «Κήρυξ», με διευθυντή τον Αδαμάντιο Νικολαΐδη και πρώτο αρχισυντάκτη τον δημοσιογράφο Κώστα Ξιφαρά. Τα γραφεία της εφημερίδας εγκαταστάθηκαν στο δικηγορικό γραφείο του διευθυντού της, το οποίο βρισκόταν στην οδό Κούμα, σε επαφή με την αυλή του εστιατορίου «Ερμής». Ήταν τετρασέλιδη, μεγάλου σχήματος, αλλά μόνον η πρώτη σελίδα περιείχε την ειδησεογραφία του «Κήρυκα», ενώ οι υπόλοιπες ήταν οι ίδιες με εκείνες της «Ελευθερίας».
Οι εκλογές έγιναν. Ο Μιχαήλ Σάπκας επανεκλέχθηκε δήμαρχος για την επόμενη τετραετία. Όμως λίγους μήνες μετά τις εκλογές ο «Κήρυκας» σταμάτησε την έκδοσή του, επειδή επήλθε διαφωνία με τον κύριο εκδότη της «Ελευθερίας» Γεώργιο Δημητρακόπουλο. Αιτία στάθηκε το γεγονός ότι οι τρεις από τις τέσσερες σελίδες του «Κήρυκα» που ήταν οι ίδιες με την «Ελευθερία», εφημερίδα βενιζελικών πεποιθήσεων, ενοχλούσε τόσο τον Αδαμάντιο Νικολαΐδη, όσο και τους αντιβενιζελικούς αναγνώστες του «Κήρυκα», οι οποίοι απαιτούσαν να καταχωρούνται σ’ αυτές τις σελίδες και αντιβενιζελικές ειδήσεις, γεγονός που δεν έγινε δεκτό από τον Δημητρακόπουλο και έτσι η τυπογραφική συνεργασία διεκόπη.
Για κάποιο διάστημα η Λάρισα έμεινε πάλι με μία εφημερίδα, την «Ελευθερία». Όμως ο Νικολαΐδης που είχε πολιτικές βλέψεις, διαισθανόταν ότι χωρίς δικό του δημοσιογραφικό όργανο δεν θα μπορούσε να διαβεί τις πύλες της Βουλής. Αποφάσισε λοιπόν να επανεκδώσει τον «Κήρυκα», αλλά αυτήν τη φορά αυτόνομα. Ήλθε σε επαφή με τον Αλκιβιάδη Μακρή[3], ο οποίος είχε μετακομίσει το 1926 στον Βόλο και διέθετε ένα σύγχρονο τυπογραφείο και συμφώνησαν ο τελευταίος να διαθέσει τα τυπογραφικά στοιχεία που απαιτούνταν για τη σύνθεση μιας εφημερίδας, ο δε Νικολαΐδης να διαθέσει το χρηματικό ποσό που απαιτούνταν για την αγορά πιεστηρίου και δημοσιογραφικού χαρτιού και την ενοικίαση γραφείων για τη στέγασή τους. Το πιεστήριο παραγγέλθηκε στη Γερμανία, ενώ τα γραφεία και το τυπογραφείο στεγάστηκαν στο υπόγειο του κτιρίου του Πέτρου Γέμτου, στη γωνία των οδών Ακροπόλεως (Παπαναστασίου) και Παπακυριαζή, όπου πριν από λίγο καιρό εκτυπωνόταν η εφημερίδα «Λαρισαϊκή» των αδελφών Ναού. Διευθυντής συντάξεως ορίσθηκε ο Θρασύβουλος Μακρής και συντάκτες ο Φαίδων Μακρής, γιος του Αλκιβιάδη, ο Κώστας Περραιβός και επικουρικός ο Πέτρος Βαρθαλίτης που ήταν συγχρόνως και τυπογράφος. Η διαχείριση ανατέθηκε στον Μιχάλη Χαδέλλη. Επικεφαλής του τεχνικού προσωπικού τοποθετήθηκαν τα αδέλφια Αθανάσιος και Ιωάννης Παπαθανασίου, οι οποίοι ήταν έμπειροι τυπογράφοι και είχαν δικό τους τυπογραφείο στη Στοά Κουτσίνα, μαζί με μια ομάδα νεότερων τυπογράφων.
Και ενώ η εφημερίδα πήγαινα καλά, ξαφνικά ανέκυψε μεταξύ του εκδότη Νικολαΐδη[4] και των δημοσιογράφων του σοβαρή διαφορά όσον αφορά την πολιτική κατεύθυνσή της και τη γλώσσα την οποία χρησιμοποιούσαν στα γραπτά τους. Αποτέλεσμα αυτής της διαφωνίας ήταν να αποχωρήσουν οι δημοσιογράφοι. Το γεγονός αυτό αναβάθμισε τον ρόλο του Περραιβού που έμεινε μόνος και βρήκε βοήθεια από τον Πέτρο Βαρθαλίτη[5] και τον Μιχαήλ Χαδέλλη.
Ο Κώστας Περραιβός (1907-1983) γεννήθηκε στην Ελασσόνα και εκεί τελείωσε τις εγκύκλιες σπουδές του. Όταν βρισκόταν στις τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου άρχισε να ξεδιπλώνει δειλά-δειλά το ταλέντο του, στέλνοντας προς δημοσίευση ποιήματα στον αρχισυντάκτη της εφημερίδας «Ελευθερία» Ευάγγελο Τσιρόπουλο, με τον οποίο απέκτησε μια οικειότητα. Με το τέλος των γυμνασιακών του σπουδών ήλθε στη Λάρισα και ο αρχισυντάκτης της εφημερίδας τον προέτρεψε να ασχοληθεί με τη δημοσιογραφία. Μαθήτευσε κοντά του και στις αρχές της δεκαετίας του 1930 τον συναντάμε, όπως είδαμε, συντάκτη της εφημερίδας «Κήρυξ» και σύντομα διορίσθηκε και αρχισυντάκτης της μέχρι το 1941.
Κατά τη διάρκεια της κατοχής ο Περραιβός διηύθυνε τον «Λαρισαϊκό Τύπο», κοινή έκδοση των τοπικών εφημερίδων «Ελευθερία» και «Κήρυξ». Με τους συναδέλφους του Στέλιο Γαργαλιάνο και Τάκη Γεωργίου προσπαθούσαν καθημερινά με διάφορους τρόπους να αποφύγουν τη λογοκρισία των κατακτητών. Ειδικότερα ο Περραιβός, βλάχικης καταγωγής ο ίδιος, έγραφε τακτικά άρθρα κατά της «Λεγεώνας» που είχαν συγκροτήσει προδότες Βλάχοι. Το γεγονός αυτό του στοίχισε τη σύλληψη και τον εγκλεισμό του στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης που είχαν δημιουργήσει οι Ιταλοί. Με την αποφυλάκισή του όμως δεν σταμάτησε την πατριωτική δράση και φυλακίστηκε τώρα από τους Γερμανούς.
Μεταπολεμικά η εφημερίδα «Κήρυξ» άλλαξε ονομασία σε «Ημερήσιος Κήρυξ». Ο Χαδέλλης τον ζήτησε να συνεργασθεί πάλι μαζί του, αλλά ο Περραιβός, επειδή ανήκε πολιτικά στο Κόμμα των Φιλελευθέρων, αρνήθηκε και συνεργάσθηκε με την εφημερίδα «Ελευθερία». Εκλέχτηκε βουλευτής Λάρισας με την Ένωση Κέντρου στις εκλογές του 1963 και επανεκλέχθηκε το 1964.
Μετά την κήρυξη της δικτατορίας του 1967, συνελήφθη μαζί με τους βουλευτές και δημοσιογράφους Χρήστο Γραμματίδη και Τάκη Γεωργίου και φυλακίστηκε για ένα μικρό διάστημα. Επειδή με την αποφυλάκισή του δεν του επιτρεπόταν να εργασθεί σε εφημερίδα, αναγκάστηκε να πάρει πρόωρη σύνταξη. Δημοσιογραφούσε όμως από το 1968 με το ψευδώνυμο «Ολύμπιος» στην εβδομαδιαία εφημερίδα «Λάρισα» και «Ο παλιός» στην «Ελευθερία» μέχρι λίγα χρόνια πριν τον θάνατό του. Τα κείμενα ήταν κυρίως αναμνήσεις από τη ζωή της παλιάς Λάρισας. Απεβίωσε στις 9 Σεπτεμβρίου 1983 και κηδεύτηκε την επομένη στη Λάρισα.
Επί 50 σχεδόν χρόνια ο Κώστας Περραιβός έγραφε καθημερινά με αίσθημα ευθύνης και με τον τρόπο του αγωνιζόταν για την πρόοδο της περιοχής και τη δημοκρατική εξέλιξη της χώρας. Στα πενήντα αυτά χρόνια μεσολάβησαν, όπως αναφέρθηκε, δικτατορίες, πόλεμοι, κατοχή και αρκετές άλλες βίαιες πολιτικές και κοινωνικές αναστατώσεις. Οι δύσκολες και δραματικές αυτές καταστάσεις υπήρξαν από τις ισχυρότερες δοκιμασίες για το δημοσιογραφικό έργο του.

********************************************************************

[1]. Είχε δύο διακοπές. Η πρώτη ήταν το 1936 για μικρό χρονικό διάστημα, επειδή ήταν βενιζελικών πεποιθήσεων και η δεύτερη επί κατοχής, όταν «Ελευθερία» και «Κήρυξ» το 1942 έκαναν κοινή έκδοση με τίτλο «Λαρισαϊκός τύπος».
[2]. Κατά τη μαθητική του ηλικία έστελνε τακτικά ανταποκρίσεις στην εβδομαδιαία εφημερίδα των Αθηνών «Ελλάς», οι οποίες αναφέρονταν κυρίως στην κοσμική και καλλιτεχνική ζωή της Λάρισας, συνοδευόμενες μερικές φορές και από φωτογραφίες.
[3]. Η οικογένεια Μακρή είχε καταγωγή από τα Κανάλια Καρδίτσας και κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας βρέθηκε στη Λάρισα. Το 1894 ο Αλκιβιάδης Μακρής και ο Θρασύβουλος Μακρής, πρώτα ξαδέλφια, άνοιξαν στην οδό Φιλελλήνων βιβλιοχαρτοπωλείο και τυπογραφείο, αλλά η συνεργασία τους δεν κράτησε για πολύ. Ο Αλκιβιάδης διατήρησε το βιβλιοχαρτοπωλείο και εγκατέστησε το κατάστημά του σε κτίριο της ανατολικής πλευράς της Κεντρικής πλατείας, ακριβώς εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η είσοδος του τριώροφου κτίσματος, το οποίο στέγαζε πριν μερικά χρόνια το ξενοδοχείο «Ολύμπιον». Ο Θρασύβουλος κράτησε το τυπογραφείο στην οδό Φαρσάλων (Ρούσβελτ) και το 1896 άρχισε να εκδίδει την εφημερίδα «Μικρά». Ο Αλκιβιάδης νυμφεύθηκε την Ευθαλία, κόρη της αρχοντικής οικογένειας της Λάρισας του Κώστα Γενησεβδά με καταγωγή από το Λιβάδι Ελασσόνας. Από τον γάμο τους απέκτησαν τέσσερα τέκνα, τον δημοσιογράφο Φαίδωνα Μακρή, τον λαογράφο Κίτσο Μακρή, τον καθηγητή του βιολιού στο Δημοτικό Ωδείο Λάρισας Άρη Μακρή και μια κόρη που δεν ευτύχησε να παντρευτεί. Το 1926 η οικογένεια του Αλκιβιάδη Μακρή εγκαταστάθηκε στον Βόλο όπου άνοιξε ένα άρτια εξοπλισμένο τυπογραφείο.
[4]. Για την πολιτική, κοινωνική και αθλητική του δράση βλέπε: Γρηγορίου Αλέξανδρος. Αδαμάντιος Ν. Νικολαΐδης (1879-1963). Δικηγόρος, δημοσιογράφος και βουλευτής της Λάρισας, εφ. «Ελευθερία» φύλλο της 1ης Σεπτεμβρίου 2019.
[5]. Ο Πέτρος Βαρθαλίτης καταγόταν από την Ερμούπολη της Σύρου. Νεότατος βρέθηκε στον Βόλο, όπου για χρόνια εργάσθηκε σαν τυπογράφος σε διάφορες εφημερίδες. Στη Λάρισα ήλθε κατά τη διάρκεια του εθνικού διχασμού, όταν ο Κώστας Νταϊφάς εξέδωσε την καθημερινή εφημερίδα «Πρόοδος», η οποία ήταν όργανο των Επιστράτων, μιας οργάνωσης η οποία υποστήριζε την μοναρχία. Στον «Κήρυκα» εκτός από τυπογράφος απέκτησε και δημοσιογραφική πείρα, γι’ αυτό στη συνέχεια μεταπήδησε στη δημοσιογραφία, χωρίς όμως σπουδαία εξέλιξη.

Του Νικ. Αθ. Παπαθεοδώρου
(nikapap@hotmail.com)