Πηνειός ποταμός - Από τη θεϊκή του ύπαρξη στην πληγή του σήμερα και στην ελπίδα του αύριο.

Στην αρχή δεν ήταν ποτάμι. Ήταν θεός.

Ο Πηνειός γεννήθηκε από τον Ωκεανό και την Τηθύ, παιδί του πρώτου νερού και της αρχέγονης ροής. Στον λόγο του Ομήρου κυλούσε αργυροδίνης, με δίνες φωτεινές σαν ασήμι, και το όνομά του λεγόταν με σεβασμό, όπως λέγονται τα πράγματα που δεν ανήκουν στους ανθρώπους. Δεν ήταν απλώς νερό ήταν παρουσία. Ήταν πατέρας και γεννήτορας, μνήμη και μοίρα.

Από τα σπλάχνα της Πίνδου, εκεί όπου ο Λάκμος και τα Αντιχάσια ανοίγουν πληγές στην πέτρα, ο Πηνειός ξεκίνησε το μακρύ του ταξίδι. Δύο ρέματα, το Μαλακασιώτικο και το Μουργκάνι, ενώθηκαν σαν αδέρφια και του έδωσαν σώμα. Κι εκείνος άρχισε να κατεβαίνει. Διέσχισε τη Θεσσαλία από άκρη σε άκρη, 216 χιλιόμετρα ζωής, τρίτος σε μήκος στην Ελλάδα, πρώτος σε σημασία για τον κάμπο.

Πριν υπάρξει ο άνθρωπος όπως τον ξέρουμε, ο Πηνειός άνοιξε τον κόσμο. Όταν το ρήγμα των Τεμπών έσπασε το βουνό, τα νερά της αρχαίας θεσσαλικής λίμνης βρήκαν διέξοδο. Κι έτσι γεννήθηκε ο κάμπος. Η γη που θρέφει, ο τόπος που καρπίζει, ο χώρος όπου ο άνθρωπος έμαθε να σπέρνει και να περιμένει.

Στις όχθες του περπάτησαν μύθοι. Η Στίλβη, κόρη του Πηνειού, γέννησε τον Λάπιθο και τον Κένταυρο, δυο γενιές ανθρώπου και άγριου. Η Δάφνη, κυνηγημένη από τον Απόλλωνα, ζήτησε σωτηρία και ο πατέρας ποταμός τη μεταμόρφωσε σε δέντρο. Από τότε η δάφνη δεν είναι απλώς φυτό είναι μνήμη φυγής και προστασίας. Ο Υψέας βασίλεψε στους Λαπίθες, κι όλα έμοιαζαν να πηγάζουν από το ίδιο νερό.

Ο Πηνειός δεν ήταν ποτέ μόνος. Παραπόταμοι τον ακολούθησαν σαν συνοδοιπόροι ο Τιταρήσιος, ο Ενιπέας, ο Ληθαίος, ο Πορταϊκός, ο Παμίσος, ο Σοφαδίτης. Όλοι μαζί ύφαιναν ένα δίκτυο ζωής, μια λεκάνη που αγκάλιαζε σχεδόν δέκα χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα γης. Κάθε χρόνο, δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού κυλούσαν σαν υπόσχεση.

Στις όχθες του φύτρωσαν πλατάνια και ιτιές, λεύκες και σκλήθρα, σφενδάμια που έσκυβαν στο νερό. Πουλιά βρήκαν καταφύγιο φιδαετοί και ξεφτέρια, μπούφοι και πελαργοί, σταχτοτσικνιάδες που στάθηκαν σαν σιωπηλοί φρουροί. Στο δέλτα, κοντά στο Στόμιο, η γη έγινε άμμος και θίνες, και το ποτάμι έμαθε να γίνεται θάλασσα.

Στους αιώνες άλλαξε όνομα. Στα βυζαντινά χρόνια τον είπαν Σαλαβριά. Ήταν δρόμος εμπορίου, πέρασμα ανθρώπων και ιδεών. Πάνω του χτίστηκαν γέφυρες, πλάι του υψώθηκαν εκκλησίες, όπως η Αγία Παρασκευή στις Τέμπες. Η κρεμαστή γέφυρα, έργο ανθρώπινης τόλμης, τον διέσχισε σαν λεπτή γραμμή ανάμεσα στις όχθες.

Και ύστερα ήρθε ο καιρός της πληγής.

Ο άνθρωπος, που κάποτε τον λάτρευε, άρχισε να τον ξεχνά. Λύματα πόλεων, απόβλητα κτηνοτροφίας, βιομηχανικά νερά, φάρμακα και ζιζανιοκτόνα κύλησαν μέσα του. Τα ψάρια άρχισαν να πεθαίνουν κατά χιλιάδες. Το νερό σκοτείνιασε. Το 2005, ο Πηνειός αναφέρθηκε ως ένας από τους πιο μολυσμένους ποταμούς της Ευρώπης. Ο θεός είχε γίνει αριθμοί και στατιστικά.

Ταυτόχρονα, το νερό του τραβήχτηκε βίαια από τα σωθικά του. Υπεραντλήσεις για να ποτιστούν δεκάδες χιλιάδες στρέμματα. Φράγματα και εγκιβωτισμοί. Η λίμνη Κάρλα χάθηκε και ξαναγεννήθηκε αλλοιωμένη. Το καλοκαίρι, η κοίτη του στένευε επικίνδυνα, σαν σώμα που αφυδατώνεται.

Κι όμως, ο Πηνειός δεν έπαψε να δίνει. Πότισε τον κάμπο, κράτησε ζωντανές καλλιέργειες, στήριξε μισό εκατομμύριο ανθρώπους. Μέχρι το 1986, έδινε και πόσιμο νερό στη Λάρισα. Έδινε, ακόμη κι όταν δεν του έμενε τίποτα.

Σήμερα, ο Πηνειός στέκει σε σταυροδρόμι. Δεν είναι πια θεός, μα δεν είναι και νεκρός. Είναι τραυματισμένος. Κι εκεί ακριβώς γεννιέται η ελπίδα. Η γνώση υπάρχει. Η ανάγκη είναι ξεκάθαρη. Ολοκληρωμένη διαχείριση, προστασία της λεκάνης του, έλεγχος της ρύπανσης, αποκατάσταση της φυσικής του ροής. Γεωργία που σέβεται το νερό. Τεχνολογία που παρακολουθεί, προειδοποιεί, προλαμβάνει.

Ο Πηνειός μπορεί να γίνει ξανά δάσκαλος. Να μάθει στα παιδιά τι σημαίνει ποτάμι. Να γίνει τόπος περιπάτου, παρατήρησης, μνήμης. Να ξανακουστούν στις όχθες του όχι μηχανές, αλλά πουλιά.

Γιατί οι θεοί δεν πεθαίνουν εύκολα. Υποχωρούν. Περιμένουν.

Κι αν ο άνθρωπος θυμηθεί ξανά ότι το νερό δεν του ανήκει, τότε ο Πηνειός δεν θα επιστρέψει απλώς ως ποτάμι. Θα επιστρέψει ως υπόσχεση.