ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Αποψη της Λάρισας από το ρολόι

Πριν από δέκα μήνες περίπου (5 Οκτωβρί- ου 2014) είχαμε δημοσιεύσει φωτογραφία της προπολεμικής Λάρισας, η οποία απεικόνιζε από ψηλά τον κεντρικό τομέα της πόλεως. Στη σημερινή εικόνα ο ίδιος φωτογράφος με- τακινήθηκε δεξιότερα και αιχμαλώτισε με τον φακό του το νοτιοδυτικό τμήμα της. Η φω- τογραφία αυτή προέρχεται από επιστολικό δελτάριο, το οποίο κυκλοφόρησε μετά το 1935 από το βιβλιοχαρτοπωλείο της Λάρισας Α. Παναγιωτακόπουλου & Σία. Η λήψη της φωτογραφίας έγινε μια ηλιό- λουστη ημέρα από τον πύργο του προπολε- μικού ρολογιού της Λάρισας και ο φακός εστιάσθηκε προς τα νοτιοδυτικά, όπου είχε τη δυνατότητα να αποτυπώσει από ένα ψηλό σημείο και από μια ασυνήθιστη οπτική γωνία, μεγάλη έκταση της πόλεως. Παρατηρώντας με μια γρήγορη ματιά τη φωτογραφία αυτή αποκομίζουμε μια γενική εικόνα ενός μεγάλου οικιστικού συνόλου, με χαμηλά ισόγεια οικήματα, μερικά διώροφα και σπάνια μεγάλα δημόσια ή ιδιωτικά κτίρια. Εάν δεν υπήρχαν κάποια οικοδομήματα-οδη- γοί, καθώς και ο υπότιτλος της κάρτας, ασφαλώς η ταυτοποίηση της πόλεως θα ήταν δύσκολη. Γιατί εδώ αντικρίζουμε μια Λάρισα αγνώριστη. Μέσα σε ογδόντα χρόνια η πόλη άλλαξε τελείως μορφή και δεν έχει καμία σχέ- ση με αυτήν της φωτογραφίας. Ο καταστροφικός σεισμός του 1941, η ...ελαφρότητα ορισμένων οικοδομικών νο- μοθετημάτων και η περίφημη συναλλαγή της «αντιπαροχής», συσσώρευσαν στο με- γαλύτερο μέρος της πόλεως πολυώροφες οικοδομές χωρίς καμία αρχιτεκτονική ομορ- φιά. Νομίζω ότι ο μελλοντικός ιστορικός κτι- ρίων θα αναζητήσει, αλλά δυστυχώς δεν θα μπορέσει να εντοπίσει έστω και ένα οικοδό- μημα της μεταπολεμικής περιόδου, άξιο ιδι- αίτερης μνείας (πλην ίσως της Στρατιωτικής Λέσχης). Ας αναλύσουμε όμως τη σημερινή εικόνα. Πριν όμως θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η αφ’ υψηλού απεικόνιση της πόλεως έχει το μειονέκτημα στη συγκεκριμένη φωτογραφία πως ένα μεγάλο μέρος της περιοχής κατα- λαμβάνουν οι στέγες με τα κεραμίδια των ισό- γειων καταστημάτων και κατοικιών, τα οποία προπολεμικά άλλαζαν κατά διαστήματα ιδιο- κτήτες, ενοικιαστές και χρήση. Όπως κάνου- με συνήθως, τη φωτογραφία την υποδιαιρού- με σε τρία επίπεδα, το εμπρός, το μεσαίο και το πίσω. Στο πρόσθιο μέρος συναντάμε αριστερά τη διασταύρωση των οδών Ηφαίστου και Βενι- ζέλου. Το γωνιακό κτίριο δεξιά, που ουσια- στικά αντιπροσωπεύει τρία συνεχόμενα κα- ταστήματα, σε ορισμένα σημεία έχει και άνω όροφο. Σήμερα σ’ αυτό το σημείο υπάρχει τριώροφο κτίσμα. Και το μεν ισόγειο στεγάζει το καφέ «Κλίμαξ», ενώ οι επάνω δύο όροφοι φιλοξενούσαν μέχρι πρότινος το ξενοδοχείο «Lido», ενώ σήμερα λειτουργεί ο «Οργανισμός Λίντο», ένας πολυχώρος για κάθε είδους εκ- δηλώσεις επιπέδου και συγκεντρώσεις. Απέ- ναντι υπάρχουν ισόγεια καταστήματα δια- φόρων χρήσεων, τα οποία συνεχίζονται σε πυκνή διάταξη καθ’ όλο το μήκος της οδού Ηφαίστου, μέχρι τη διασταύρωσή της με την οδό Μανωλάκη. Στο δεύτερο, το μεσαίο επίπεδο, διαγρά- φεται η πορεία της οδού Μανωλάκη, στην οποία δεσπόζει, στο κέντρο περίπου της φω- τογραφίας, το νεοκλασικό κτίριο Οικονόμου- Φαληρέα. Η κατασκευή του άρχισε στα τέλη του 19ου αιώνα και το 1902 το κτίριο βρισκό- ταν προς το τέλος του, τελικά όμως τη σημε- ρινή του μορφή την απέκτησε το 1909 και αμέσως περιήλθε στην κατοχή του ενός εκ των τριών αδελφών Οικονόμου, του Αναστα- σίου, η οικογένεια του οποίου το κατοίκησε μέχρι το 1916.Το κτίριο αυτό είναι ένα από τα λίγα που έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα, ίσως επειδή πρόλαβε η πολιτεία να το εντάξει στα διατηρητέα και σήμερα στεγάζει, έπειτα από προσεγμένη συντήρηση, τις υπηρεσίες του ΟΚΑΝΑ. Στο τρίτο επίπεδο διακρίνονται στο βάθος δύο μεγάλα κτιριακά συγκροτήματα. Το ένα αριστερά με τα πολλά παράθυρα είναι το κτί- ριο του Α’ Γυμνασίου Αρρένων Λάρισας. Δεξιά πίσω μόλις διαγράφεται σε επίπεδη γραμμή το 404 Στρατιωτικό Νοσοκομείο και εντελώς στην άκρη δεξιά μέρος από το 7ο Δημοτικό Σχολείο. Από την παρουσία στη φωτογραφία των τριών αυτών κτιρίων μπορούμε να χρο- νολογήσουμε τη φωτογραφία, γιατί γνωρί- ζουμε ότι τα σχολικά συγκροτήματα άρχισαν να κτίζονται από το 1930 και τέθηκαν σε λει- τουργία γύρω στα 1935, ενώ το Στρατιωτικό Νοσοκομείο είχε μακρύ χρόνο κατασκευής και εγκαινιάσθηκε επίσημα το 1936. Πιστεύω ότι οι παλαιότεροι, αφού προσα- νατολίστηκαν στη φωτογραφία, μπορούν εύ- κολα να εντοπίσουν και άλλες κατοικίες και καταστήματα σε διάφορα σημεία του χώρου που απεικονίζεται στην εικόνα. 
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΘ. ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ

ελευθερία λάρισας

Αίας ο Σαλαμίνιος, ένας γίγαντας ύψους 4 μέτρων...

Αίας ο Σαλαμίνιος, ένας γίγαντας ύψους 4 μέτρων...

Γράφει ο συγγραφέας Γιώργος Λεκάκης

www.lekakis.com

Το θέμα του Αίαντος δεν έχει εξετασθεί όπως θα του έπρεπε. Ο Σαλαμίνιος ήρως ήταν γίγας και το θέμα του γιγάντιο.Όπως αναφέρει ο αδιάψευστος Παυσανίας, οι επιγονατίδες του Αίαντος ήταν ακριβώς στο μέγεθος ενός δίσκου πεντάθλου αγοριού. Ο δίσκος ενός αγοριού είχε περίπου 12 εκατ. διάμετρο, ενώ μια κανονική επιγονατίδα ενήλικος είναι περίπου 5 εκατ.! Αυτό, με απλήαναλογία και απλά μαθηματικά, μας λέει ότι ο Αίας είχε περίπου 4,3 μ. ύψος! Γι’ αυτό αναφέρεται ως γίγας.
Αυτό αποκλείει την ιστορία του Τρωικού να συμβαίνει στα μυκηναϊκά χρόνια, διότι σε αυτά δεν συνυπήρχαν 4μετροι γίγαντες και απλοί άνθρωποι. Αυτό συνέβαινε στα πολύ παλαιότερα χρόνια, στα παλαιολιθικά... Αλλά το θέμα των γιγάντων είναι θέμα ταμπού για την Αρχαιολογία και την Ανθρωπολογία…
Ως γνωστόν, μετά την ταφή του Έκτορος, ο Αχιλλεύς γυρνά γύρω από τα τείχη της Τροίας, λέγοντας ότι έρχεται η καταστροφή της πόλεως! Ο Απόλλων, θυμωμένος, με το πρόσχημα του Πάριδος, τον κτυπά στην πτέρνα, το μόνο θνητό του μέρος, και τον σκοτώνει. [1]Μετά τον θάνατο και την κηδεία του, ο Αίας ζητά τα όπλα του Αχιλλέως. Δικαιωματικώς, δεδομένου ότι ήταν συγγενής του (ήταν ο εξάδελφός του). Αλλά λόγω της οργής της Αθηνάς, ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος τον απορρίπτουν και τα δίνουν στον ευνοούμενό της και συγχωριανό της, βασιλιά της Ιθάκης, Οδυσσέα. Ο Αίας γίνεται έξαλλος και σε μια στιγμή τρέλλας σκοτώνει τα κοπάδια του και αυτοκτονεί με το ίδιο ξίφος που είχε λάβει από τον Έκτορα, όταν αντιμετώπισαν ο ένας τον άλλον σε μια μονομαχία!


Όμως, δεν αυτοκτονούν έτσι απλά οι γίγαντες. Πολλοί οι μύθοι της σύγχρονης λαογραφίας μας, κατά τους οποίους άκακοι γίγαντες κατοικούσαν σε ανεξάρτητα χωριά, γειτονικά με χωριά στα οποία κατοικούσαν «κανονικοί άνθρωποι», αλλά μια μέρα αποφάσισαν ν’ αυτοκτονήσουν, διότι οι άνθρωποι τους εκμεταλλεύονταν και τους αδικούσαν στις δοσοληψίες…
Η αυτοκτονία του Αίαντος του Τελαμωνίου ήταν από τα προσφιλέστερα θέματα στην αρχαία ζωγραφική. Και συνέχισε έως τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Η μανία του απασχόλησε και ιατρικά συνέδρια και συγγράμματα, ενώ η δίκη του Τεύκρου, που επακολούθησε, είναι παροιμιώδης στην Ιστορία της Νομικής Επιστήμης και του Αρχαίου Δικαίου (δυστυχώς δεν διδάσκεται στους φοιτητές Νομικής στην Ελλάδα).
Ο Τεύκρος εκδιώχνεται από την πατρώα γη, και του δίνεται έτσι η ευκαιρία, ως άλλος Οδυσσέας, να πλανηθεί στις θάλασσες και να ιδρύσει αποικίες, επ’ ωφελεία του αγαπημένου του νησιού, της Σαλαμίνος. Έτσι ιδρύει αποικίες στην Κρήτη, την Κύπρο, την Ιβηρική, την Β. Ιταλία, κ.ά. Ειδικώς στην Ιταλία το θέμα του Αίαντος (Aivas, Evas, Ajax, ετρουσκ. Αich) ήταν ιδιαιτέρως αγαπητό.
Στο Paestum της Πομπηίας, λ.χ. το μουσείο είναι γεμάτο από συναρπαστικά ευρήματα της περιοχής (που χρονολογούνται από την νεολιθική εποχή), αλλά οι πρώτες μετόπες του ναού από τον ποταμό, διηγούνται ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας, με σπάνιες εικόνες από την ελληνική αρχαϊκή εποχή, όπως τον Αίαντα, από την «Ιλιάδα», να πέφτει επάνω στο σπαθί του, και ν’ αυτοκτονεί… Το σημαντικό είναι οι σωστές αναλογίες: Ο Αίας, αν και διπλωμένος στα δυο, έχει ύψος όσο το κτήριο δίπλα του! Αν υποθέσουμε ότι ένα μονώροφο κτήριο έχει ύψος περίπου 2 μ., τότε το γλυπτό σωστά απεικονίζει τον Αίαντα ως έχοντα ύψος πάνω από 4 μ.! 
Αφορμή για όλα αυτά, μου έδωσε ένας πανέμορφος ετρουσκικός ερυθρόμορφος κύλικας-κρατήρας (του 400-350 π.Χ., ύψους 39,37 εκατ.) για κρασί, από το Vulci [2], που υπάρχει αυτήν την στιγμή στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου (αρ. 1867,0508.1328). Το αγγείο έχει «φυγαδευθεί» από το 1867 από την αινιγματική Ετρουρία, αποικία των Τρώων, προς την Αγγλία, όπου και αγοράσθηκε από το Βρετανικό Μουσείο. Άγνωστο πώς, αφού απαγορεύεται η αγοραπωλησία αρχαίων…

Όσον αφορά το αγγείο, έχει σχέδια κόκκινα σε μαύρο φόντο, με λευκά σημεία, στο γνωστό ετρουσκικό ύφος. Κάτω από τα σχέδια, υπάρχουν “palmettos”.
Στην α όψη αυτού του αγγείου, εικονίζεται η σκηνή της αυτοκτονίας του Αίαντος. Γυμνός και γενειοφόρος, ο Σαλαμίνιος ήρως φορώντας ένα στεφάνι, πέφτει στα γόνατά του, προς τ’ αριστερά επάνω από το σπαθί του, το οποίο βγαίνει μέσα από το σώμα του, από τον αριστερό ώμο του! Το αίμα είναι ορατό γύρω από το τραύμα και την λαβή του σπαθιού και κάνει την εικόνα συγκλονιστική. Στ’ αριστερά είναι η ασπίδα του. Παραπάνω, ένα ένδυμα με αναρτημένο σε δύο «μανταλάκια». Στα δεξιά, είναι μια μεγάλη θήκη, με λευκή ταινία, ένα κούτσουρο από δένδρο, και ένα ένδυμα επίσης αναρτημένο σε δύο «μανταλάκια». Η σκηνή εκτυλίσσεται στην σκηνή του Αίαντος. Το έδαφος υποδεικνύεται παρακάτω. Επάνω από τον Αίαντα, είναι ανάδρομα γραμμένη επιγραφή, σε λευκό χρώμα, με το όνομά του!
Στην β όψη, εικονίζεται ο Ακταίων να καταβροχθίζεται από τα κυνηγόσκυλα του, ενώ υπάρχει και πάλι επιγραφή, σε ετρουσκικούς χαρακτήρες, που γράφει «NVIATA, Α(κ)ταίων».
Πολλά έργα με θέμα τον Αίαντα υπάρχουν σε μουσεία, σε τοιχογραφίες, σε αγγεία, σε σφραγιδόλιθους. Ήταν αγαπημένο θέμα και του Εξηκία. Θα επανέλθω.

--> 
[1]: Αλλά, αυτή η ιστορία αφήνει ανοικτά κι άλλα ενδεχόμενα… Ο Pierre Grimal λ.χ. στο βιβλίο «Κλασικοί Μύθοι» (εκδ. Penguin) λέει πως ο Αχιλλεύς ήταν θυμωμένος με τον Αγαμέμνονα και πήρε την Ωραία Ελένη μακριά, καθώς και ο ίδιος ήταν μνηστήρας της!
Η δε Bettany Hughes στο έργο της «Ωραία Ελένη» λέει ότι αυτή ελατρεύετο ως φαρμακεύτρα θεά του οπίου! Γιατί άραγε να ήταν τόσο πολυπόθητη η Ελένη και να είχε τόσους πολλούς μνηστήρες; Ένας άλλος μύθος λέει, επίσης, ότι παρέλασε γυμνή ενώπιον εκατό Δαναών αρχόντων!
[2]: Αρχαία ετρουσκική πόλη, του Montalto di Castro, στην επαρχία του Viterbo, στο Λάτσιο, στην δεξιά όχθης του ποταμού Fiora. Ήταν μία από τις μεγαλύτερες πόλεις-κράτη, με ισχυροτάτη ναυτιλία και εμπόριο με την Ελλάδα και την Ανατολή. (Αποδεικνύεται από τα πολυτελή ταφικά αντικείμενα που ευρέθησαν στην νεκρόπολη και σήμερα δυστυχώς είναι διάσπαρτα σε μουσεία σ’ όλον τον κόσμο).
Στις γύρω νεκροπόλεις υπάρχουν χιλιάδες τάφοι, σε διάφορα σχήματα και τύπους: Απλοί τάφροι, τύμβοι , θαλαμωτοί, κλπ. δείχνοντας την πολυπολιτισμικότητα της πόλεως, με κέντρο τον ελληνικό πολιτισμό. Ανάμεσα στα πιο γνωστά: Ο μεγάλος τύμβος της Cuccumella (ύψους 18μ., διαμέτρου 75μ.!), η Cuccumelletta, η Ροτόντα, ο λεγόμενος «τάφος του François», κ.ά. Στην Osteria υπάρχουν διάφοροι θαλαμωτοί τάφοι, που χαρακτηρίζονται από το σκαλιστό ταβάνι, όπως ήταν το έθιμο στα ετρουσκικά σπίτια.

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά μνημεία, είναι το επιβλητικό Διαβολογέφυρο (3ου αι. π.Χ.), το οποίο υψώνεται 30 μ. υψηλά, επάνω από τον ποταμό Fiora, κοντά στο μεσαιωνικό κάστρο της Badia!

ΕΛΛΗΝΩΝ μύθοι
Από τον Κων/νο Οικονόμου*

Η Ηώς
Η Ηώς με το άρμα της (Πίνακας του Guercino)

ΓΕΝΙΚΑ – ΚΑΤΑΓΩΓΗ: Η Ηώς στην Ελληνική Μυθολογία ήταν η θεότητα της αυγής, κόρη του Τιτάνα Υπερίωνα, που θεωρείται και πατέρας του Ηλίου, και της Τιτανίδας Θείας. Στο καθημερινό ουράνιό της ταξίδι προηγείται του αδελφού της Ήλιου. Κατ’ άλλη παράδοση ήταν κόρη της Ευρυφάεσσας ή του Ηλίου και της Ευφροσύνης, που για πολλούς αρχαίους
ταυτιζόταν με τη Νύκτα.
Η ΟΜΟΡΦΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙ Η ΖΗΛΕΙΑ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ: Διακρινόμενη μεταξύ των θεών από το ελκυστικό κάλλος της και τις δελεαστικές χάριτες που είχε, η Ηώς προσέλκυσε τα ερωτικά βλέμματα του Άρη, με τον οποίο έγινε τελικά ζευγάρι. Όταν το έμαθε αυτό η θεά Αφροδίτη είδε στο πρόσωπο της Ηούς μια ανταγωνίστρια και έτσι την «καταράστηκε» ο βίος της να είναι γεμάτος με εφήμερους έρωτες, που ποτέ δε θα τη δίνουν ικανοποίηση και ευτυχία. Πράγματι, απειράριθμες ήταν πλέον οι θρυλούμενες παραδόσεις γύρω από τις ερωτικές σχέσεις της Ηούς, που σε καμιά απ'αυτές δεν βρήκε ίχνος ευτυχίας.
ΗΩΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΑΙΟΣ: Πρώτος στο κατάλογο των συζύγων της ήταν ο Αστραίος, που από πολλούς θεωρήθηκε η προσωποποίηση του έναστρου ουρανού, με τον οποίο απέκτησε πολυάριθμους αστέρες. Ανάμεσα στα παιδιά της απ' την ένωσή της αυτή, ήταν ο Εωσφόρος (Αυγερινός, ο πλανήτης Αφροδίτη, για την Αστρονομία), πολλά άστρα, ενώ παιδιά της υπήρξαν και οι τέσσερις κύριοι άνεμοι, οι Αργέστης1, Βορέας, Ζέφυρος2 και Νότος, που αποτελούν προσωποποιήσεις των κυρίων διευθύνσεων των ανέμων που φυσούν στην Ελλάδα. Τέλος από τον Αστραίο, η Ηώ απέκτησε και μία κόρη, τη Δίκη.
ΗΩΣ ΚΑΙ ΤΙΘΩΝΟΣ: Δεύτερος σύζυγος της Ηούς ήταν οΤιθωνός. Ένας πανέμορφος νεαρός, λέει ο μύθος, γιος του Λαομέδοντα, τον οποίο απήγαγε η Ηώς στα ανάκτορά της, στις όχθες του Ωκεανού [στους Μύθους ο Ωκεανός θεωρείτο ένας τεράστιος ποταμός που περιτριγύριζε τον τότε γνωστό κόσμο], αφού μάλιστα ζήτησε και πέτυχε από το Δία την αθανασία του εραστή της. Όμως, το μεγάλο της λάθος εδώ ήταν το ότι ξέχασε να ζητήσει και την αιώνια νεότητά του. Και παρότι φρόντισε να τρέφεται ο Τιθωνός με αμβροσία και του ύφαινε λαμπρά ενδύματα, οι τρίχες της κεφαλής του άρχισαν να λευκαίνουν, ενώ βαθιές ρυτίδες αυλάκωναν το πρόσωπό του. Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, έγινε αγνώριστος, διατηρώντας μόνο τη γλυκιά φωνή του. Τότε η Ηώς ζήτησε από τον Δία και τον μεταμόρφωσε σε τέττιγα, δηλαδή σε τζιτζίκι. Κατά μια άλλη παραλλαγή του μύθου, η Ηώς τον πήρε μαζί της στην Αιθιοπία, όπου και απέκτησε μαζί
του δυο γιους, τον Ημαθίωνα και τον φημισμένο ήρωα Μέμνονα, που υπήρξε κύριος ήρωας ενός έπους του Αρκτίνου3, με τον τίτλο “Αιθιοπίς”.
ΗΩΣ ΚΑΙ ΩΡΙΩΝ: Τελικά η κατάρα της Αφροδίτης φαίνεται πως ήταν πολύ δυνατη! Έτσι, μετά την απογοήτευσή της με τον Τιθωνό, η Ηώς ερωτεύτηκε τον γίγαντα κυνηγό, Ωρίωνα, τον οποίον μάλιστα ... απήγαγε από την Τανάγρα. Όμως και αυτόν τον στερήθηκε πολύ σύντομα. Κι ενώ του
μετέδωσε το αθεράπευτο ερωτικό της πάθος και την αγάπη της, η θεά Άρτεμη τη χτύπησε με τα βέλη της στη νήσο Ορτυγία [Δήλος], είτε διότι τόλμησε να προκαλέσει αυτήν σε αγώνα δισκοβολίας, είτε εξ αγνοίας της θεάς. Κατ' άλλη εκδοχή, που είναι και πιο ενδιαφέρουσα, η Ηώς ερωτεύθηκε τον τυφλό Ωρίωνα, όταν αυτός έφθασε στα όρια του Ωκεανού (κάτι σαν τα πέρατα του κόσμου, τον απώτατο ορίζοντα), αναζητώντας θεραπεία και ικέτευσε τον αδελφό της, Ήλιο, να του αποκαταστήσει την όραση με τις ακτίνες του, πράγμα που τελικά έγινε.
ΗΩΣ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΟΣ: Μετά τον φόνο του Ωρίωνα και τη μεταμόρφωσή του από τους θεούς σε αστερισμό, στην καρδία της Ηούς πήρε σειρά ο ήρωας της Αττικής Κέφαλος, γιος του Ερμή και σύζυγος της Προκρίδος,της οποίας και έγινε ακούσια ο φονιάς της. Αφού καταδικάστηκε και αυτός από τους θεούς, η Ηώς αναζήτησε ερωτικό δεσμό από τον Κλείτο, γιο του Μαντίου, αλλά και αυτόν ακολούθησαν πολλοί άλλοι. Πάντως από τη σχέση της με τον Κέφαλο απέκτησε τον “αρματηλάτη” του Ήλιου, τον Φαέθοντα.
ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΗΟΥΣ: Η θεότητα αυτή ήταν καθημερινή πρόδρομος του Ήλιου στον οποίον και άνοιγε κάθε αυγή με τα ρόδινα χέρια της τη «Θύρα της Ανατολής», όπως πίστευαν οι πρόγονοί μας. Έπειτα φορούσε στεφάνι με άνθη που της εφοδίαζαν τα πουλιά και με πολύπτυχο πέπλο
ανέβαινε στο τέθριππο άρμα της ρίχνοντας προς τη γη άνθη, ενώ με υδρίες σκορπούσε ροδόσταμο στη Γη (τη λεγόμενη πρωινή δρόσο), της οποίας οι σταγόνες άστραφταν σαν διαμάντια στις πρώτες ακτίνες του Ήλιου που την ακολουθούσε. Αυτό ήταν το καθημερινό έργο της Ηούς, της πανέμορφης αυτής θεότητας που εξύμνησαν αρχαίοι Έλληνες ποιητές, οι οποίοι με θαυμασμό περιέγραψαν τα ροδόχροα δάκτυλά της, τον χιονόλευκο λαιμό της, τους θαυμαστούς οφθαλμούς της, το απαστράπτον πέπλο της (μπορούμε να φανταστούμε την Ηώ με τα χρώματα του ανατολικού ορίζοντα, λίγο πριν την ανατολή του ηλίου, την ώρα δηλαδή του λυκαυγούς) στολίζοντας το όνομά της με πλήθος θαυμαστικών επιθέτων ή επιφωνημάτων, όπως φάεννα, βοώπις, ευπλόκαμος, κροκόπεπλος, λευκόπτερος, ροδόπηχυς, ροδοστεφής, ροδόσφυρος, ροδοδάκτυλος, χρυσήνιος, χρυσόθρονος, χρυσοπέδιλος, κ.ά..
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ: Όλοι οι ελληνικοί μύθοι είναι αλληγορική και εκλαϊκευμένη αναφορά σε ανθρώπινες παρατηρήσεις της πρώιμης αχαιότητας και της προϊστορίας. Ο μύθος της Ηούς το επιβεβαιώνει. Το όνομά της ως «ηριγένεια θεά» (γεννημένη το πρωί) έχει την ίδια ετυμολογία με την λατινική Aurora, απογόνου του Υπερίονα4, (εκείνου, δηλαδή, που πορεύεται πάνω από τη Γη), και της «Ευρυφάεσσας» (της διαχέουσας τη λάμψη της μακριά), ή της «Θείας» (= η τρέχουσα στον ουρανό) και οι συγγένειές της με τον Ήλιο, τη Σελήνη, τον Φαέθοντα, τον αρχαίο Εωσφόρο που ως πτερωτός «δαίμων» προηγείται του άρματος του Ηλίου, αλλά και τα επίθετά
της, ομολογούν την ταύτισή της με την ιδεατή αντίληψη της αυγής. Αλλά και το «ερωτικό» των μύθων της, σε συνδυασμό με τη μικρή χρονικά απόλαυση του ωραίου που αγάπησε δεν ξεφεύγει της πραγματικότητας. Οι ήρωες και οι κυνηγοί που φεύγουν από τα «άγρια χαράματα» [δες Ωρίων] που θα λέγαμε σήμερα, στους μύθους φαίνονται να απάγονται από τη θεά και να ερωτοτροπούν μ’ αυτή! Κι εκείνη συνεχίζει να σκορπά γύρω της την πρωινή δροσιά και θα συνεχίζει.
Η ΗΩΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ: Η Ηώς εικονίζεται στην τέχνη ως μία ωραιότατη νέα, άλλοτε με φτερά και άλλοτε πάνω σε χρυσό άρμα που το σέρνουν άσπρα άλογα, να ραίνει τη Γη με δροσιά. Στις παραστάσεις που σώζονται (αγγεία κυρίως), εμφανίζεται να έχει φτερά, κάτι που είναι λογικό, ως θεότητα που ακολουθεί τον Ήλιο και ταξιδεύει στον ουρανό.

* Ο Κωνσταντίνος Αθ. Οικονόμου είναι δάσκαλος, συγγραφέας.
Konstantinosa.oikonomou@gmail.com
www.scribd.com/oikonomoukon
1. Ο Βορειοδυτικός.
2. Ο Δυτικός.
3. Ο Αρκτίνος ήταν αρχαίος Έλληνας επικός ποιητής. Κατάγονταν από τη Μίλητο και έζησε περί τον 7ο αιώνα π.Χ. Στα επικά εργα του φέρεται να μιμείται τον Όμηρο.
4. Για πολλούς φιλολόγους, ο Υπερίων είναι το πρώτο όνομα του Ηλίου, κατά την πρώτη φάση της δημιουργίας των θεών από τους ανθρώπους [Χάος, Έρεβος, Ωκεανός, Τηθύς, Κρόνος,κ.ά.]

ελευθερία λάρισας

ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Ο Πηνειός με φόντο τον Κίσσαβο

Ο 19ος αιώνας ήταν για ολόκληρο τον ελ ληνικό χώρο πλούσιος στην παρουσία ξένων περιηγητών. Ο αριθμός τους αυξήθηκε αρκετά πριν από την επανάσταση του 1821, κυρίως όμως μετά. Από τη μια η περιέργεια πολ- λών ανήσυχων ανθρώπων της Κεντρικής Ευ- ρώπης να γνωρίσουν από κοντά την επαναστατημένη Ελλάδα και από την άλλη το μεγάλο κύμα του φιλελληνισμού, έφερε στη χώρα μας ομάδες ώριμων ταξιδιωτών, ευαίσθητων ποιητών, ρομαντικών ζωγράφων, αλλά και αρχαιοκάπηλων και τυχοδιωκτών. Η Ελ- λάδα όμως από το 1921 ήταν ελεύθερη μόνο μέχρι το Ζητούνι, τη Λαμία. Η Θεσσαλία ήταν τις περισσότερες φορές έξω από το δρομολόγιο του ταξιδιού τους, γιατί ανήκε ακόμα στην οθωμανική επικράτεια. Έτσι, ενώ η περιηγητική βιβλιογραφία για τους ελεύθερους πλέον ελληνικούς χώρους στο διάστημα αυτό αυξήθηκε ακόμα περισσότερο, για τη Θεσσαλία δεν ήταν τόσο μεγάλη. Μόνον μετά το 1881 αυξήθηκε σημαντικά. Επιστρέφοντας στη χώρα τους πολλοί από αυτούς τους επι- σκέπτες κατέγραφαν σε βιβλία τις εντυπώσεις τους, διανθισμένες με χαρακτικά που ζωγράφιζαν οι ίδιοι, ή ταλαντούχοι ζωγράφοι που τους συνόδευαν. Η απόδοση των τοπίων στη σχεδίαση των χαρακτικών της περιόδου αυτής είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα, τεχνικώς θεωρούνται πιο άρτια και η ιστορι- κή τους αξία είναι πολύ μεγάλη. Σήμερα δημοσιεύουμε ένα χαρακτικό που εντοπίσθηκε στο βιβλίο του Γάλλου οδοιπόρου Hippolyte Lapeyrre που έχει τον τίτλο Journal d’ un voyageur en Egypt, en Grèce et en Turquie. Ο Lapeyrre ήταν γραμματέας του Τούρκου Σαμί πασά και έπειτα από μια πολύμηνη περιήγηση στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου, αποφάσισε να καταγράψει τις εντυπώσεις του και να τις εκδώσει σε βι- βλίο. Η εβδομαδιαία εφημερίδα των Παρισίων L’ Illustration Journal Universel, αναδημοσίευσε το 1851 το κεφάλαιο που αναφέρεται στη Λάρισα, τον οικισμό Μπαμπά (το σημε- ρινό χωριό Τέμπη) και τα βουνά Όλυμπος και Κίσσαβος(1). Η περιγραφή αυτή συνοδεύεται και από τρία ενδιαφέροντα χαρακτικά της Λάρισας. Ένα απ’ αυτά είναι και το χαρακτικό που δημοσιεύεται και έχει τον υπότιτλο Le mont Ossa et le Pénée (Thessalie). Εδώ ο ζωγράφος στάθηκε στις παρυφές του λόφου του Φρου- ρίου και αποτύπωσε το βορειοανατολικό τμήμα της πόλεως. Μπροστά καταγράφεται μια περιοχή γεμάτη με επιτύμβιες στήλες μου- σουλμανικού νεκροταφείου, πολλές από τις οποίες ήταν σε δεύτερη χρήση, αφού προέρχονταν από αρχαιοελληνικές ενεπίγραφες πλάκες. Διάσπαρτα τμήματα κιόνων και άλλων αρχαίων αρχιτεκτονικών μελών συμπληρώνουν το τοπίο στην περιοχή αυτή. Ανάμεσα στις επιτύμβιες στήλες, δύο φουστανελο- φόροι με πλούσιες φορεσιές καπνίζουν τις μακριές πίπες τους και συζητούν. Δεξιά παρατηρούμε τρία όμορφα τούρκικα τριώροφα κονάκια οικοδομημένα με την χαρακτηριστική ανατολίτικη αρχιτεκτονική. Πιο πίσω υπάρχει ένας ελεύθερος χώρος με διάσπαρτα μου- σουλμανικά μνήματα. Στην περιοχή αυτή κτίσθηκε το 1889 το Πολιτικό Νοσοκομείο «Ρήγας Φεραίος» με δωρεά του μεγάλου ευεργέτη της Λάρισας Ιωάννη Κουτλιμπανά [2]. Στο βάθος διακρίνεται ένα απλό τζαμί με τον μιναρέ του και ορισμένες διάσπαρτες αγροικίες. Αριστερά διαγράφεται η κοίτη του Πηνειού με την ομαλή ροή των νερών του. Στην αριστερή όχθη αποδόθηκε από τον ζωγράφο το δάσος Γκιμπλή Ορμάν. Όπως αναφέρει ο Μιχαήλ Σάπκας,η περιοχή αυτή ήταν ένας κα- τάφυτος χώρος, τον οποίο αξιοποίησε ο επιχειρηματίας Ρωμύλος Αυδής και δημιούργησε στην περιοχή αυτή το 1926 το ξακουστό εξοχικό κέντρο «Λούνα Πάρκ» το οποίο ψυχαγώγησε τους Λαρισαίους για μερικά χρόνια. Στο βάθος προβάλλει ο κωνικός όγκος του Κισσάβου χιονισμένος και πιο μπροστά οι λόφοι της Χασάμπαλης. Την ίδια άποψη απέδωσαν εικαστικά και άλλοι περιηγητές, όπως ο Stackelberg (1811), ο Pouqueville (περίπου 1811) και ο Wordsworth (1833), με σημαντικές όμως μεταξύ τους διαφορές. Η αντικειμενική καταγραφή του χαρακτικού αυτού φαίνεται ότι είναι αξιόπιστη. Βέβαια ο γενικός προσανατολισμός και τα κύρια χαρακτηριστικά των περιοχών απεικονίζονται, αλλά όμως απουσιάζουν οι λεπτομέρειες εκείνες οι οποίες θα μπορούσαν να βοηθήσουν ώστε να αξιοποιηθεί ιστορικά ο χώρος και να ταυτοποιηθούν όλα τα απεικονιζόμενα κτίρια. Καλλιτεχνικά το σχέδιο αυτό είναι όμορφο, έχει λεπτή χάραξη, η οποία βοηθάει να αποδοθούν με σημαντικές λεπτομέρειες οι ανθρώπινες μορφές και τα ρούχα τους, έχει προοπτική και κυρίως αναδεικνύει τη λεπτή σιλουέτα της Όσσας. [1]. Hippolyte Lapeyrre: Journal d’un voyageur en Egypt., en Grèce et en Turquie. Larisse, le mont Olympe, le mont Ossa. Aly Tchucca, histoire d’un chef de Brigands. L’ Illustration, Journal Universel, No 459, vol. XVIII, 13 Decembre 1851. [2]. Παπαθεοδώρου Νικόλαος, Οι απαρχές των νοσηλευτικών ιδρυμάτων της Λάρισας. Από τις «Αναμνήσεις» του Μιχαήλ Σάπκα. Πρακτικά επιστημονικής Συνάντησης προς τιμήν του Γεωργίου Αντωνακόπουλου ομότι- μου καθηγητού της Ιατρικής Σχολής του Πα- νεπιστημίου Θεσσαλίας, Λάρισα (2014) σελ. 65 και ανάτυπο.

Από τον Νίκο Παπαθεοδώρου
ελευθερία λάρισας

Ιχνηλατώντας την Παλιά Λάρισα

Το υπαίθριο Αρχαιολογικό Μουσείο του Φρουρίου

Το υπαίθριο Αρχαιολογικό Μουσείο στο Φρούριο.Αριστερά υπάρχει το υπόστεγο με τις επιγραφές, πίσω από την ξύλινη περίφραξη
διακρίνονται οι στρατιωτικές αποθήκες που βρίσκονταν στην περιοχή του σημερινού Ηρώου,στο βάθος αριστερά εξέχει το τριώροφο αρχοντικό του Ιωάννη Βελλίδη και δεξιότερα τα δύο κωδωνοστάσια και ο τρούλος του ναού του Αγίου Αχιλλίου




Έγινε γνωστό ότι το προσεχές φθινόπωρο έχει προγραμματισθεί να γίνουν τα εγκαίνια του νέου
Διαχρονικού Μουσείου της Λάρισας. Στις αίθουσές του θα περιλαμβάνονται, όπως αναφέρει και ο τίτλος του, ευρήματα από όλες τις προϊστορικές και ιστορικές περιόδους της περιοχής μας. Έτσι ολοκληρώνεται, ύστερα από μια πορεία 134 χρόνων, η επιθυμία η οποία εκδηλώθηκε από τα πρώτα ακόμη χρόνια ελεύθερου βίου της Θεσσαλίας να περισυλλεγούν και να εκτεθούν σε κάποιο επίσημο χώρο όλες οι αρχαιότητες οι οποίες ήταν διάσπαρτες και απροστάτευτες κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας.
Πρόσφατα δύο καλοί φίλοι έθεσαν στη διάθεσή μου δύο σημαντικά ευρήματα. Ο Κώστας Θεοδωρόπουλος το Ενοικιαστήριο υπ’ αριθμ. 39.591 του 1909 ενός υπαίθριου χώρου στην περιοχή της κλειστής τουρκικής αγοράς (μπεζεστένι), ο οποίος προοριζόταν για τη συγκέντρωση των διάσπαρτων ανά την πόλη και την γύρω περιοχή αρχαιοτήτων και ο Αχιλλέας Καλτσάς φωτογραφίες του 1917 με απόψεις του χώρου με τα αρχαιολογικά μνημεία.
Με την ευκαιρία των δύο αυτών γεγονότων θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε, έχοντας στη
διάθεσή μας και απεικονιστικές απόψεις, πώς ήταν  και τι περιείχε την περίοδο 1909 με 1917το υπαίθριο αρχαιολογικό μουσείο που αναπτύχθηκε πρόχειρα στην περιοχή του Φρουρίου.Για την ιστορική διαδρομή του Αρχαιολογικού Μουσείου της Λάρισας από τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση του 1881, μέχρι τη δημιουργία του σημερινού Διαχρονικού Μουσείου σας παραπέμπουμε στη σπουδαία εργασία της αρχαιολόγου Στέλλας Κατακούτα[1].
Σύμφωνα με το κείμενο του Ενοικιαστηρίου που συνέταξε ο συμβολαιογράφος Αγαθάγγελος Ιωαννίδης[2],στις 20 Οκτωβρίου 1909, εμφανίσθηκαν στο γραφείο του[3] παρουσία των μαρτύρων Αναργύρου Ζαβιτζάνου, και Αθανασίου Μπουσινιώτη[4], ο Απόστολος Αρβανιτόπουλος, έφορος Αρχαιοτήτων Θεσσαλίας με έδρα τον Βόλο και ο Ζήσης Δημητρίου[5]
καφεπώλης. Συμφωνήθηκε ότι ο πρώτος «…ενοικίασε και παρέδωκε προς τον δεύτερον το επί της Ακροπόλεως Φρουρίου προορισμένον δια Αρχαιολογικόν Μουσείον δια τρία ολόκληρα συνεχή έτη[6]»από την 1η Οκτωβρίου 1909, με τίμημα για όλη την τριετία 1.350 δραχμές. Το τίμημα αυτό θα κατέβαλε ο ενοικιαστής Ζήσης Δημητρίου τμηματικά στον έφορο Αρχαιοτήτων Θεσσαλίας υπό την ιδιότητά του ως αντιπροσώπου του Δημοσίου και της Αρχαιολογικής Εταιρείας και μαζί με αυτό θα έπρεπε να τηρήσει και τους εξής όρους:
--Σε περίπτωση που θα αποφασισθεί ανέγερση Μουσείου να διακοπεί η μίσθωση χωρίς επιπτώσεις,--Ο ενοικιαστής του χώρου Ζήσης Δημητρίου υποχρεώνεται να κατασκευάσει τοίχο σε όλο το οικόπεδο με πέτρες και πλίνθους που μπορεί να πάρει από τον ερειπωμένο τουρκικό στρατώνα που υπήρχε μέσα στον περίβολο του οικοπέδου,--Ο ίδιος υποχρεώνεται να βάλει σε σειρά τις διάσπαρτες μέσα στο οικόπεδο αρχαιότητες, να τις προστατεύει από κλοπή και φθορές και να καλλωπίσει τον χώρο αυτόν «δεόντως».
--Επιπλέον πρέπει να εξοφλήσει και το υπόλοιπο του προηγούμενου ενοικιαστή του χώρου του Φρουρίου Νικολάου Αναγνωστοπούλου.Από τη μελέτη του Ενοικιαστηρίου του 1909 αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο οικοπεδικός χώρος του Φρουρίου[7]γύρω από την κλειστή τουρκική αγορά νοικιάσθηκε από τον καφεπώλη Ζήση Δημητρίου.Φαίνεται ότι ο χώρος αυτός ήταν δημόσιος και νοικιαζόταν σε διάφορους επιχειρηματίες για να αναπτύξουν τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες (καφενεία, ψυχαγωγικά κέντρα, κλπ.). Στη δυτική πλευρά του χώρου αυτού διατέθηκε ένα μέρος όπου τοποθετήθηκε η υπαίθρια Αρχαιολογική Συλλογή της Λάρισας. Είχε μεταφερθεί από την αυλή του Διδασκαλείου[8] με τη φροντίδα του αρχαιολόγου Αποστόλου Αρβανιτοπούλου, ο οποίος είχε διορισθεί το 1906 από την «Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία»
Έφορος Αρχαιοτήτων Θεσσαλίας. Έτσι ο ενοικιαστής του Φρουρίου εκτός από την επαγγελματική του απασχόληση που είχε αναπτύξει στον υπόλοιπο χώρο, ήταν υποχρεωμένος, σύμφωνα με τους όρους του Ενοικιαστηρίου, να περιορίσει με τοίχο τον χώρο των εκθεμάτων του Μουσείου, να προσέχει και να φροντίζει τις αρχαιότητες, δηλαδή να εκτελεί κατά κάποιον τρόπο και χρέη φύλακα και συντηρητή του χώρου και των αρχαιοτήτων. Αργότερα κατασκευά-
σθηκαν υπόστεγα στη νότια πλευρά του, στα οποία στεγάσθηκαν κυρίως οι επιγραφές και τα πιο πολύτιμα εκθέματα, ενώ συγχρόνως διορίσθηκε από την αρχαιολογική υπηρεσία μόνιμος φύλακας.Εν τω μεταξύ όλες οι επιδιώξεις των τοπικών αρχόντων και της αρχαιολογικής υπηρεσίας για την ανέγερση Μουσείου στη Λάρισα δεν κατόρθωσαν να ευδοκιμήσουν και η παρουσία των αρχαιοτήτων στο υπαίθριο Μουσείο του Φρουρίου διατηρήθηκε μέχρι την περίοδο της κατοχής.
Η φωτογραφία που συνοδεύει το κείμενο είναι του έτους 1917 και προέρχεται από τα αρχεία του
Γαλλικού Υπουργείου Πολιτισμού. Αυτή και μερικές άλλες ακόμη, μας επιτρέπουν να αποκτήσουμε μια καθαρή εικόνα για το πώς είχε αναπτυχθεί το υπαίθριο αρχαιολογικό Μουσείο στο λόφο, μας δείχνει την ακριβή θέση του σε σχέση με το μπεζεστένι, τα πρόχειρα υπόστεγα, την άναρχη τοποθέτηση των εκθεμάτων, την παντελή έλλειψη φροντίδας και καλλωπισμού του περιβάλλοντος χώρου και την πρόχειρη περίφραξη. Ήταν ακόμη η περίοδος που η πόλη μας έψαχνε να βρει τον βηματισμό της μέσα σε μια περίοδο πολέμων, διχασμών και αναζήτησης της
αυτογνωσίας της.
----------------------------------------------------------------
[1]. Κατακούτα Στέλλα, Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Λάρισας. Η ιστορία της δημιουργίας του, Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τεύχ. 55 (2009) σελ. 37-64.Ευχαριστίες στον διευθυντή του Θεσσαλικού Ημερολογίου Κώστα Σπανόγια την βοήθειά του.
[2]. Ο Αγαθάγγελος Ιωαννίδης ήταν από τους πρώτους συμβολαιογράφους της ελεύθερης Λάρισας και εργάσθηκε από το 1882 μέχρι το 1927. Το αρχείο του υπάρχει στα Γ. Α. Κ. νομού Λάρισας, απ’ όπου και αντλήθηκε αντίγραφο του αναφερόμενου Ενοικιαστήριου από τον Κώστα Θεοδωρόπουλο.
[3]. Το γραφείο του βρισκόταν στην οδό Κούμα σε κατάστημα ιδιοκτησίας των κληρονόμων Α. Αποστολίδη. Ο Αθανάσιος Αποστολίδης ήταν από τους πρώτους φωτογράφους της Λάρισας μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας το 1881.
[4]. Ο Ανάργυρος Ζαβιτζάνος θεωρείται από τους πρώτους δικηγόρους οι οποίοι μετατέθηκαν στην ελεύθερη Λάρισα. Ήταν διορισμένος στο Ναύπλιο και έφθασε στην πόλη μας μέσα στο 1882. Την πληροφορία αυτή μου την έκανε γνωστή ο επίτιμος δικηγόρος Αριστείδης Παπαχατζόπουλος, ο οποίος ερευνά σε βάθος την ιστορία του Δικηγορικού Συλλόγου Λαρίσης. Ο Αθανάσιος Μπουσινιώτης ήταν μεγαλοκτηματίας και με τον αδελφό του Δημήτριο έκτισαν το 1908 το τριώροφο κτίριο «Πανελλήνιον»στην κεντρική πλατεία. Βλέπε: Κώντσα Κωνσταντίνα,
Καφεζαχαροπλαστείον «Πανελλήνιον». Ένας αθέατος μικρόκοσμος της νεότερης ιστορίας της Λάρισας,Πρακτικά 7ου Συνεδρίου Λαρισαϊκών Σπουδών, Η Λάρισα από την απελευθέρωση της (1881) μέχρι το 1940, Λάρισα (2013)σελ. 235-255.
[5]. Ο Ζήσης Δημητρίου ήταν γνωστός επαγγελματίας στη Λάρισα, γιατί διατηρούσε κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου κατά τους θερινούς μήνες μέσα στο χώρο του Φρουρίου, βορειοδυτικά από το μπεζεστένι, καφενείο, ψυχαγωγικό κέντρο και αργότερα κινηματογράφο και θέατρο σκιών για αρκετά χρόνια.
[6]. Εννοεί ολόκληρο τον χώρο του «άνω Φρουρίου» όπως τον αναφέρει, που περιλαμβάνει το μπεζεστένι και τους γύρω χώρους του, σε ένα σημείο του οποίου θα στεγαζόταν η αρχαιολογική συλλογή.
[7]. Την περίοδο εκείνη Φρούριο θεωρούσαν οι κάτοικοι της Λάρισας το μπαζωμένο μπεζεστένι, του οποίου δεν γνώριζαν την πραγματική του προέλευση (ανοικτή τουρκική αγορά) και το θεωρούσαν ως κατάλοιπο βυζαντινού οχυρού. Βλέπε: Κατακούτα Στέλλα, ό. π. σελ. 38.
[8]. Στον αύλειο χώρο του Διδασκαλείου, που βρισκόταν εκεί που σήμερα στεγάζεται το Δικαστικό Μέγαρο, είχαν αρχίσει να στοιβάζονται αμέσως μετά την απελευθέρωση του 1881, με τη φροντίδα των δασκάλων και των μορφωμένων ανθρώπων της εποχής, οι διάσπαρτες αρχαιότητες και τα ευρήματα των ανασκαφών.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΘ. ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ
nikapap@hotmail.com
τηλ. 2410 -287450

ελευθερία λάρισας

ΕΛΛΗΝΩΝ μύθοι
Από τον Κων/νο Οικονόμου*

Οι Υάδες [Νύμφες]

ΓΕΝΙΚΑ - ΚΑΤΑΓΩΓΗ: Οι Υάδες στην Μυθολογία ήταν οι αδελφές Νύμ- φες της βροχής. Η ονομασία τους προέρχεται από το αρχαίο ρήμα υώ= βρέχω. Οι Υάδες ήταν κόρες του Τιτάνα Άτλαντα και της Πλειόνης, σύμ- φωνα με τον Υγίνο [Fabulae], ή της Αίθρας κατα τον Οβίδιο [Ημερολόγιο]. Άλλοι μυθολογικοί συγγραφείς θεωρούν τις Νύμφες αυτές κόρες του Ύαντα και της Βοιωτίας. Στην επικρατέστερη εκδοχή πάντως, ο Ύας ήταν αδελφός τους. Οι Υάδες μαζί με τις 7 Πλειάδες αποτελούν τις 14 Ατλαν- τίδες, αλλιώς γνωστές ως Δωδωνίδες καθώς ήταν νύφες προερχόμενες από τη Δωδώνη, που σ’ αυτές δόθηκε [κατά μία εκδοχή] ο θεός Διόνυσος ως βρέφος για να τον μεγαλώσουν, κατόπιν επιθυμίας του Δία. Στην τε- λευταία αυτή υπηρεσία τους προς τον Διόνυσο οφείλουν και την ονομασία τους Νυσιάδες, σύμφωνα με τον Νόννο. 
ΑΠΟ ΤΗ ΓΗ ΣΤΑ ΑΣΤΡΑ: Μετά τον θάνατο του αδελφού τους, Ύαντα, σε ένα κυνήγι του από ένα λιοντάρι, οι Υάδες άρχισαν ένα ατέλειωτο γοερό κλάμα από τη λύπη τους. Έτσι αιτιολογούσαν οι αρχαίοι και το «κλάμα» των βροχών. Τότε οι θεοί τις λυπήθηκαν και τις μεταμόρφωσαν σε αστέρια. Άλλη εκδοχή θεωρεί ότι έγιναν αστέρια από τον Δία σε ανταμοιβή για το έργο τους να αναθρέψουν έναν Θεό. Συγκεκριμένα, όταν ο Λυκούργος1 απείλησε την ασφάλεια του Διονύσου, οι Υάδες, με την εξαίρεση της Αμβροσίας, κα- τέφυγαν με το βρέφος-θεό και τη βοήθεια της Θέτιδας, στην Θήβα, όπου τον εμπιστεύτηκαν στην Ινώ. Τότε ο Δίας τους έδειξε την ευγνωμοσύνη του για το γεγονός ότι έσωσαν το γιο του, τοποθετώντας τις μεταξύ των αστέρων. Στην Αστρονομία γνωρίζουμε το ανοικτό σμήνος αστέρων με την ονομασία Υάδες που βρίσκεται στον αστερισμό του Ταύρου. Μάλιστα, κατά μία εκδοχή, ο αδελφός τους τοποθετήθηκε κι αυτός στον ουρανό με τη μορφή του αστε- ρισμού του Υδροχόου. Άλλη μια συνάφεια των Υάδων με τις βροχές είναι και η εμφάνιση του σμήνους των [αστέρων Υάδων] πριν την αυγή στις αρχές του φθινοπώρου [η «εώα επιτολή» τους, κατά τους αρχαίους], που προμήνυε κάθε χρόνο το τέλος του ξερού καλοκαιριού και τις πρώτες βροχές για τις μεσογειακές χώρες. 
ΟΙ ΕΠΤΑ ΥΑΔΕΣ: Τα ονόματα των Υάδων ποικίλλουν στους διάφορους μυθογράφους. Η επικρατέστερη εκδοχή θέλει τα ονόματά τους να είναι τα εξής: Φάολα, Αμβροσία, Ευδώρα, Κορωνίς και Πολυξώ. Σε αυτές προ στίθενται συνήθως η Θυώνη και η Προδίκη, θεωρούμενες ετεροθαλείς αδελφές των προηγουμένων, γιατί ήταν κόρες του Ύαντα ή του Άτλαντα από την Αίθρα. Κατά τον Ησίοδο, οι Υάδες ήταν πέντε: η Φαισύλη, η Κο ρωνίς, η Κλεεία [ή Κλειώ], η Φαιώ και η Ευδώρα. Για το Θαλή το Μιλήσιο οι Υάδες ήταν μόνο δύο, ενώ για τον Ευριπίδη τρεις. Ο Διόδωρος αναφέρει και τα ονόματα Φιλία, Κορωνίδα και Κλεις. Ο Φερεκύδης αναφέρει μόνο έξι απ' αυτές και τις καλεί Δωδωναίες Νύμφες και τροφούς του Διονύσου.
ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΑ: «Άλλά όταν οι Πλειάδες και οι Υάδες κι ο ισχυρός Ωρίων εμφανιστούν, να ρυθμίσετε τις δουλειές σας γιατί έφτασε η εποχή του ορ- γώματος.» [Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, στ. 609-610]. «Κάποιοι λένε ότι οι Υάδες λέγονται έτσι επειδή φέρνουν τη βροχή, όταν αυξάνονται, γιατί η βροχή είναι «υείν» στα ελληνικά.» [Υγίνος, Fabulae 192, 2ος μ.Χ. αι.]. «Όταν καλούν σε συσκότιση το λυκόφως, οι Υάδες, τότε αποκαλύπτεται το πρό- σωπο του Ταύρου, που λάμπει με επτά ακτίνες της φωτιάς. Είναι αυτό που οι Έλληνες ναυτικοί αποκαλούν Υάδες από τη λέξη τους βροχή [υετός]». [Κικέρων, De Natura Deorum]. « Η μάγισσα Μήδεια μιλά για τη δύναμή της πάνω από τους ουρανούς(!) και λέει: στην εντολή της φωνής μου ο Φοίβος [ήλιος] έχει σταματήσει στο μέσο του ουρανού και οι Υάδες μετακόμισαν από τα μαγικά μου ξόρκια.» [Seneca, Μήδεια 767 κ.ε.].
 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Ησίοδος, Αποσπάσματα Αστρονομία. Ησίοδος, Έργα και Ημέρες. Υγίνος, Fabulae 192. Υγίνος, Astronomica 2.21. Οβίδιος, Fasti [5]. Κικέρων, De Natura Deorum. Seneca, Μήδεια. Βαλέριος Flaccus, Η Αργοναυτική Εκστρατεία. Στάτιο, Θηβαΐδα. Servius, Σχόλια για ττην Αι- νειάδα του Vergil 748. Ευστάθιος, σχόλια στην Ομήρου Ιλιάδα 1155.
 konstantinosa.oikonomou@gmail.com www.scribd.com/oikonomoukon 
1. Ο Λυκούργος, βασιλιάς των Ηδωνών, ενός λαού που κατοικούσε κοντά στο Στρυμόνα, είναι ο πρώτος που τόλμησε να διώξει το Διόνυσο από τη χώρα του.
 * Ο Κωνσταντίνος Αθ. Οικονόμου είναι δασκάλος, συγγραφέας

ελευθερία λάρισας

Ιχνηλατώντας την Παλιά Λάρισα

 Ο ναός της Παναγίας στα Ταμπάκικα Ιστορική διαδρομή(Ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής (Παναγίας) στη συνοικία των Αμπελοκήπων (Ταμπάκικα) μέσα σε μια χιονισμένη ατμόσφαιρα, φωτογραφημένος λίγο πιο πάνω από την περιοχή του εξοχικού κέντρου «Κιβωτός)



Με την ευκαιρία της εντόπισης μιας φωτογραφίας η οποία παριστάνει τον πρώτο ναό της
Ζωοδόχου Πηγής στη σημερινή συνοικία Αμπελοκήπων[1], θα αναφερθούμε στο σημερινό μας
σημείωμα στην ιστορική διαδρομή του ναού αυτού, ο οποίος συμπληρώνει περίπου 140 χρόνια
ζωής. Τοπογραφικά βρίσκεται περίπου στο κέντρο της συνοικίας, σε ένα ευρύχωρο οικόπεδο και η αρχή του ανιχνεύεται στα 1876.
Σύμφωνα με την παράδοση που είναι διάχυτη από πολλά χρόνια όχι μόνο στη συνοικία αλλά
και σε ολόκληρη την πόλη, το 1876 ο ιδιοκτήτης του χώρου όπου σήμερα υπάρχει ο ναός της Παναγίας θέλησε να κτίσει έναν ταμπαχανέ, δηλ.βυρσοδεψείο. Είναι γνωστό εξ άλλου ότι η περιοχή αυτή διέθετε κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας και άλλα βυρσοδεψεία, γι’ αυτό και πήρε την ονομασία Ταμπάκικα. Κατά την εκσκαφή για την κατασκευή των θεμελίων του ταμπαχανέ, οι εργάτες κάποια στιγμή έφθασαν σε σημείο όπου το έδαφος ήταν υγρό και όσο η εκσκαφή προχωρούσε άρχισε να αναβλύζει νερό, μέσα από το οποίο φανερώθηκε ξαφνικά ένα εικόνισμα της Παναγίας[2]. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφέρουμε και τη μαρτυρία του μοναχού Ζωσιμά Εσφιγμενίτη από τον Άγιο Λαυρέντιο του Πηλίου, ο οποίος το 1891 αναφέρει σε δημοσίευμά του στο περιοδικό του Βόλου «Προμηθεύς»,του οποίου ήταν ο ίδιος εκδότης, ότι υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων της ανεύρεσης της εικόνας, γιατί φρόντισε να βρεθεί στη Λάρισα όταν άκουσε τις διαδόσεις οι οποίες κυκλοφορούσαν για την ύπαρξή της. Σε κάποιο σημείο μάλιστα αναφέρει ότι: «τη 16η Μαρτίου [1876] διεδόθη ότι η ποθουμένη εικών της Θεοτόκου ανεκαλύφθη παραδόξως πως» και πιο κάτω τονίζει με έμφαση ότι «Ο τοποτηρητής του Μητροπολίτου Λαρίσης[3] άγιος Γαρδικίων κύριος Ιερόθεος έφυγεν επίτηδες εις Τύρναβον και διέταξε τον κλήρον ίνα μηδείς υπάγη εις τας ανασκαφάς ταύτας…»[4].
Στο σημείο όπου ανευρέθηκε η εικόνα της Παναγίας, η οποία παριστάνονταν ως Ζωοδόχος Πη-
γή, οι πιστοί της συνοικίας έκτισαν το 1877 ένα ταπεινό εκκλησάκι το οποίο, όπως αναφέρει ο
Θεόδωρος Παλιούγκας που μελέτησε τον κώδικα του ναού του Αγίου Αχιλλίου (1810-1881), αναφέρεται ως «Παρεκκλήσιον Φανερωμένης» ή ως «Παρεκκλήσιον Ταμβάκικα». Έπειτα από τρία χρόνια (1880), στη θέση του παρεκκλησίου άρχισε η ανοικοδόμηση του γνωστού προπολεμικού ναού της Ζωοδόχου Πηγής. Μάλιστα ο μητροπολίτης Λαρίσης Νεόφυτος Πετρίδης απηύθυνε στο ποίμνιο της μητροπόλεως παραινετική επιστολή, με την οποία τους προέτρεπε να συμβάλλουν οικονομικά στην ταχύτερη αποπεράτωση του ναού[5]. Όλοι οι πιστοί και κυρίως οι κάτοικοι της συνοικίας ανταποκρίθηκαν πρόθυμα στο κάλεσμα για την ανέγερση όχι μόνον οικονομικά, αλλά και με την προσφορά εθελοντικής εργασίας. Αρωγοί στην προ-
σπάθεια αυτή ήλθαν και οι συντεχνίες των βυρσοδεψών, των σαμαράδων, των τσαρουχάδων
και σανδαλοποιών που είχαν τα εργαστήριά τους στη συνοικία. Εν τω μεταξύ ήλθε η στιγμή της απελευθέρωσης της Λάρισας από τους Τούρκους και επειδή αργούσε η ολοκλήρωση του ναού λόγω οικονομικών δυσχερειών, έγινε περιφορά της εικόνας και σε όμορες επισκοπές της μητροπόλεως Λαρίσης (Δημητριάδος, Πλαταμώνος, Γαρδικίου).
Η τελική μορφή του ναού του 1880 αποτυπώνεται στη σπάνια φωτογραφία των αρχών του
20ού αιώνα[6] που δημοσιεύεται στο σημερινό κείμενο. Όπως γίνεται φανερό, επρόκειτο για μια
κομψή τρίκλιτη βασιλική με δίκλινη στέγη και η ιδιαιτερότητα της αρχιτεκτονικής σύνθεσης επι-
κεντρωνόταν στη μορφή της δυτικής πρόσοψης του ναού. Στο κατώτερο τμήμα υπήρχαν τρία
τοξωτά ανοίγματα, τα οποία οδηγούσαν στο εσωτερικό προς τα αντίστοιχα κλίτη, ενώ στο
ανώτερο τμήμα της, πάνω από την αετωματική απόληξη της δυτικής πλευράς, υψωνόταν το κω-
δωνοστάσιο σε μια ασυνήθιστη θέση, η οποία ήταν αποτέλεσμα μιας ευφυούς σύλληψης του
αρχιτέκτονα. Σε υπόγειο χώρο στη βορειοδυτική γωνία του ναού και στο σημείο όπου ανευρέθηκε η εικόνα, υπήρχε αγίασμα το οποίο διατηρείται και σήμερα.
Ο αρχικός ναός του 1880 διατηρήθηκε ακέραιος μέχρι τον μεγάλο σεισμό του 1941. Τότε κατέρ-
ρευσε το κομψό κωδωνοστάσιο και επηρεάσθηκε σημαντικά η ακεραιότητα της τοιχοποιίας. Οι ζημιές στην τοιχοποιία επισκευάσθηκαν σύντομα,ενώ περί το 1950 κατασκευάσθηκε νότια του ναού νέο ψηλό τετραώροφο κωδωνοστάσιο. Ακολούθησαν διάφορες προσθήκες και κατασκευές στα πλάγια του ναού σε τέτοιο σημείο, ώστε εσωτερικά έδινε την εντύπωση πεντάκλιτης βασιλικής.
Όλες αυτές οι διορθωτικές παρεμβολές στη χωρητικότητα του ναού κράτησαν μέχρι το 1992. Τη
χρονιά αυτή ο λαβωμένος από τον σεισμό ναός κατεδαφίσθηκε και στη θέση του ανοικοδομήθηκε ο σημερινός τεράστιος και περίλαμπρος ναός.
[1]. Για τους περισσότερους Λαρισαίους η εκκλησία αυτή είναι γνωστή σαν Παναγία, τη δε συ-
νοικία αρκετοί εξακολουθούν να την αναφέρουν με την παλιά τουρκική ονομασία Ταμπάκικα.
[2]. Ο παλιός εφημέριος του ναού της Ζωοδόχου Πηγής π. Σκόρδας Ηλίας στο βιβλίο του «Η
Ζωοδόχος Πηγή», Λάρισα (2001) σελ. 18-20, καταθέτει τη μαρτυρία της υπέργηρης κόρης του
πρώτου νεωκόρου του ναού, η οποία αναφέρει ότι κατά την περίοδο εκείνη (1875-76), εμφανίσθηκε σε κάποια μοναχή ονόματι Θεοφανία «κατ’όναρ» η Θεοτόκος, η οποία της υπέδειξε ότι στον πυθμένα γειτονικού πηγαδιού βρισκόταν επί χρόνια θαμμένη η εικόνα της. Έπειτα από πολλές προσπάθειες έγινε πιστευτή η διήγηση της μοναχής και τελικά με εντατικές εργασίες κατορθώθηκε να ανευρεθεί η εικόνα. Το γεγονός θεωρήθηκε ως θαύμα και οι πιστοί της συνοικίας έκτισαν ακριβώς στη θέση αυτή ένα μικρό εικονοστάσι αφιερωμένο στη Ζωοδόχο Πηγή.
[3]. Μητροπολίτης Λαρίσης ήταν τότε ο Νεόφυτος, ο οποίος μόλις είχε μετατεθεί στη Λάρισα
(7 Αυγούστου 1875) από την μητρόπολη Σερρών.Φαίνεται ότι μέχρι τον Μάρτιο του 1876 που αναφέρει ο μοναχός Ζωσιμάς ότι βρέθηκε η εικόνα, ο Νεόφυτος δεν είχε ενθρονισθεί, γι’ αυτό και ήταν τοποτηρητής ο επίσκοπος Γαρδικίου Ιερόθεος.
[4]. μοναχός Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, Περί του νομού Λαρίσης, περ. «Προμηθεύς», έτος Γ΄, τεύχ.
ΛΕ΄, Βόλος (1891) σελ. 280-281. Το δημοσίευμα αυτό του Ζωσιμά, που εκτός από αυτόπτης μάρτυρας ήταν και μοναχός, δηλαδή άνθρωπος της εκκλησίας, αφήνει πολλά υπονοούμενα, τα οποία όμως δεν επιβεβαιώθηκαν στη συνέχεια από τα γεγονότα.
[5]. Την επιστολή αυτή μας διέσωσε ο ιστορικός της Λάρισας Επαμεινώνδας Φαρμακίδης στο βιβλίο του, Η Λάρισα. Από των Μυθολογικών χρόνων μέχρι της προσαρτήσεως αυτής εις την Ελλάδα (1881),Βόλος (1926) σελ. 261. Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, την επιστολή αυτή την εντόπισε στους συμβολαιογράφους της Λάρισας Παναγιώτη Σκαμβούγερα και Αγαθάγγελο Ιωαννίδη. Για τούς τελευταίους πρέπει να προσθέσουμε ότι ήταν από τους πρώτους συμβολαιογράφους της ελεύθερης Λάρισας και ότι ο μεν Σκαμβούγερας ήταν πεθερός του δι-
κηγόρου και επί σειρά ετών προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Τάκη Ιατρού, ο δε Ιωαννίδης ήταν παππούς του αλευροβιομήχανου Άγγελου Παππά.
[6]. Μία ανάλογη αποτύπωση της βορειοδυτικής πλευράς του ναού της Ζωοδόχου Πηγής έχου-
με και σε ένα χαρακτικό του 1940 που ζωγράφισε ο Αγήνορας Αστεριάδης και το οποίο δημοσιεύεται στο βιβλίο του: Λάρισα. Τέσσερες ακουαρέλλες και τριάντα τρία σχέδια. Πρόλογος Κίτσου Μακρή,Αθήνα (1978) σχέδιο αρ. 6.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΘ. ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ
nikapap@hotmail.com
ελευθερία λάρισας