Ο.Υ.Η.Λ.

Η ιστορία που λέγεται ΟΥΗΛ (Οργανισμός Υδρευσης Ηλεκτροφωτισμού Λάρισας) έχει βαθιές τις ρίζες της στον χρόνο. Ο ιστορικός-ερευνητής κ. Νίκος Παπαθεοδώρου παραθέτει στην «ΕτΔ» κάποια ενδιαφέροντα κομμάτια της ιστορίας του ΟΥΗΛ. Το θέμα Ύδρευση είχε τεθεί για την πόλη της Λάρισας από πολύ νωρίς. Υπάρχουν δημοσιεύματα εφημερίδων του 1892 όπου αναφέρεται πως το ζήτημα διοχέτευσης ύδατος από τον Πηνειό πρέπει να θεωρείται λυμένο. Βέβαια αυτό αποδείχθηκε τελικά ουτοπία. Τον Μάρτιο του 1909, έπειτα από ανταλλαγές απόψεων και έντονες συζητήσεις, το Δημοτικό Συμβούλιο με δήμαρχο τον Αχιλλέα Αστεριάδη, έλαβε την απόφαση να αναθέσει στην εταιρία «Πηνειός» του ομίλου Ανεμογιάννη, την εκτέλεση έργων ύδρευσης και παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με κύριο αντικείμενο τον ηλεκτροφωτισμό της πόλης και την εκμετάλλευση τους από την εταιρία για πενήντα χρόνια. Όλοι θεωρούσαν την περίοδο εκείνη ότι ο ηλεκτροφωτισμός και η ύδρευση της Λάρισας δεν αποτελούσαν πολυτέλεια, αλλά επείγουσα ανάγκη. Όμως οι μικρές οικονομικές δυνατότητες της εταιρίας αυτής δεν της επέτρεψαν να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις της και να εκτελέσει τα έργα τα οποία είχε συμφωνήσει με τον Δήμο. Αναγκάσθηκε λοιπόν το 1912 να εκχωρήσει τη σύμβαση στη γαλλική εταιρία «Omnium». Στη διαδικασία παραχώρησης ενώπιον συμβολαι- ογράφου των Αθηνών δεν παρευρέθηκε αντιπρόσωπος της Δημοτικής αρχής της Λάρισας, έγινε όμως μετά από συμφωνία με τον Δήμο Λαρίσης. Οι συζητήσεις στο Δημοτικό Συμβούλιο γύρω από το θέμα της σύμβασης αυτής ήταν ατέρμονες, όπως συμπεραίνεται και από την ανάγνωση των Πρακτικών και τελικά οδήγησαν σε έκπτωση από το δημαρχιακό αξίωμα του δημάρχου Αχιλλέα Αστεριάδη. Η «Omnium» κατόρθωσε το 1914 να ηλεκτροδοτήσει μόνο το κεντρικό τμήμα της πόλεως και έτσι οι Λαρισαίοι «είδον το φώς το αληθινόν», όπως ανέφερε ο Τύπος της εποχής. Παρ’ όλα αυτά όμως, τα χρόνια περνούσαν και η «Omnium» δεν προχωρούσε τα έργα. Οι προ- σπάθειες ανάπτυξης του ηλεκτροφωτισμού είχαν τελματώσει, ενώ τα έργα της ύδρευσης δεν είχαν ακόμα αρχίσει. Ο Μιχαήλ Σάπκας με την ανάληψη της δημαρχίας το 1914 διαμαρτυρή- θηκε έντονα για τη στασιμότητα της γαλλικής εταιρίας. Οι «βαρελάδες» οι οποίοι είχαν εν τω μεταξύ αντικαταστήσει του «σακατζήδες», εξακολουθούσαν να διανέμουν το νερό που αντ- λούσαν από την κοίτη του Πηνειού στους δρόμους της πόλης, χωρίς καμιά υγιεινή προφύ- λαξη. Αλλά καθώς την εποχή αυτή μαίνονταν οι μάχες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η γαλ- λική εταιρία διέκοψε τις κατασκευαστικές εργασίες της, οι οποίες εξ άλλου δεν είχαν προ- χωρήσει σημαντικά, επειδή τα υψηλόβαθμα στελέχη και οι μηχανικοί της, Γάλλοι υπήκοοι οι περισσότεροι, επέστρεψαν στη χώρα τους για να πάρουν μέρος στις πολεμικές επιχειρή- σεις. Έτσι τα έργα του ηλεκτροφωτισμού και της ύδρευσης της πόλης λίμνασαν. Με το τέλος του πολέμου η εταιρία φάνηκε να μην δείχνει καμία διάθεση να συνεχίσει τα έργα. Ο κίνδυνος επομένως να βρεθεί η πόλη στο σκοτάδι ήταν πολύ μεγάλος. Έτσι ο Δήμος αναγκάσθηκε τον Οκτώβριο του 1924 να κηρύξει την «Omnium» έκπτωτη και εν συνεχεία να την εξαγοράσει. Στο σημείο αυτό ανέλαβαν πρωτοβουλία προσωπικότητες της τοπικής κοινωνίας και επαγγελματικές οργανώσεις. Όλοι αυτοί προχώρησαν στην ίδρυση συνε- ταιρισμού καταναλωτών με την επωνυμία Ε.Υ.Η.Λ., «Εταιρία Υδρεύσεως και Ηλεκτροφωτισμού Λαρίσης». Τον Ιούνιο του 1925 εξαγόρασαν από την «Omnium» το προνόμιο και τις εγκαταστάσεις που είχε στην πόλη. Όμως η απομάκρυνσή της δεν υπήρξε ειρηνική. Η ειδησεογραφία της εποχής αναφέρει ότι ο Σάπκας, επικεφαλής ομάδος πολιτικών «μπράβων», κατέλαβε πραξικοπηματικά τα γραφεία της «Omnium», τα οποία βρίσκονταν εκεί όπου οικοδομήθηκε σήμερα το Δημοτικό Θέατρο και παλαιότερα ήταν το εργοστάσιο ηλεκτροφωτισμού του Ο.Υ.Η.Λ. Δύο μήνες μετά, τον Αύγουστο του ίδιου έτους, η Ε,Υ.Η.Λ. έλαβε νομική υπόσταση με τη δημοσίευση του καταστατικού της στην εφημερίδα της Κυβερνήσεως, συνήλθε σε σώμα και η προεδρία του διοικητικού συμβουλίου ανατέθηκε στον Μιχαήλ Σάπκα. Πρώτη φροντίδα της εταιρίας ήταν να αγορασθούν νέες ισχυρές πετρελαιομηχανές και να τεθεί σε υγιείς βάσεις ο κανονισμός λειτουργίας της. Λίγους μήνες αργότερα, στις δημοτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου 1925, ο Μιχαήλ Σάπκας εκλέχθηκε δήμαρχος, και φυσικά παραιτήθηκε από πρόεδρος της εταιρίας. Έτσι τώρα από άλλη θέση βρήκε την ευκαιρία να δραστηριοποιηθεί για την πρόοδό της. Εισηγήθηκε στο Δημοτικό Συμβούλιο την «καθ’ υπεροχήν συμμετοχήν του Δήμου Λαρίσης» στα οικονομικά της εταιρίας και αναλώθηκε προσωπικά στη δύσκολη εξεύρεση πόρων μέσω τραπεζικών δανείων, με τη μεσολάβηση πολιτικών προσώπων. Τελικά, με κόπους και θυσίες ο Μιχ. Σάπκας κατόρθωσε να αντιπαλέψει τα εμπόδια, να ολοκληρώσει τα έργα Ύδρευσης και Ηλεκτροφωτισμού, να κατασκευάσει στον χώρο που είχε η «Omnium» το κτίριο που θα στε- γαζόταν το μεγάλο εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής, να ολοκληρωθεί ο Υδατόπυργος και η πόλη να έχει στη διάθεσή της άφθονο και υγιεινό νερό και φως για τις ανάγκες των κατοίκων της. Έτσι όνειρα και προσδοκίες ετών εκπληρώθηκαν με επιτυχία μέχρι το 1930. Όταν πλέον όλα ήταν έτοιμα ο δήμαρχος Μιχαήλ Σάπκας προσκάλεσε τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο να εγκαινιάσει τα έργα την Κυριακή 7 Δεκεμβρίου του 1930. Τις πρώτες μεσημβρινές ώρες της ημέρας ο πρωθυπουργός περιηγήθηκε την περιοχή του Υδατόπυργου με ξεναγό τον διευθυντή των Τεχνικών Υπηρεσιών Αντώνιο Φασούλα, μηχανολόγο-ηλεκτρολόγο, συνοδευόμενο από τον Δήμαρχο και άλλους υπηρεσιακούς παράγοντες. Η τελετή των εγκαινίων έγινε στην αίθουσα του Εργοστασίου Ηλεκτροφωτισμού στην οδό Κουμουνδούρου, όπου σήμερα δεσπόζει το ημιτελές κτίριο του Δημοτικού Θεάτρου. Προηγήθηκε αγιασμός από τον μητροπολίτη Λαρίσης Αρσένιο, ακολούθησαν οι ομιλίες του προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου της εταιρίας Μιχαήλ Μπούρα, του δημάρχου Μιχαήλ Σάπκα και του Ελευθερίου Βενιζέλου και εν συνεχεία ο πρωθυπουργός έθεσε σε κίνηση τη μηχανή του ηλεκτροφωτισμού και άνοιξε τη βρύση, από το νερό της οποίας ράντισε το πλήθος των παρισταμένων. Μετά το τέλος της τελετής, ενθουσιασμένος ο Βενιζέλος από το γεγονός ότι ολόκληρο το έργο ύδρευσης της πόλης, αξίας 20 εκατομμυρίων δραχμών, εκτελέσθηκε αποκλειστικά από οικονομικούς πόρους των πολιτών και του Δήμου, χωρίς καμία κρατική ενίσχυση, κάλεσε τους Αθηναίους δημοσιογράφους οι οποίοι τον συνόδευαν και τους είπε τα εξής κολακευτικά λόγια για τον δήμαρχο και τους πολίτες της Λάρισας: «Να γράψετε παρακαλώ εις τας εφημερίδας σας, ότι τα έργα της Υδρεύσεως και του Ηλεκτροφωτισμού της Λαρίσης εξετελέσθησαν δια μόνον των οικονομικών δυνάμεων του τόπου, επί τη βάσει μόνον ενός ιδιοτύπου νόμου, την έκδοσιν του οποίου προεκάλεσεν ο Δήμος Λαρίσης και να καλέσητε τους Δημάρχους όλων των πόλεων της Ελλάδος να λάβουν ως υπόδειγμα εις την εκτέλεσιν δημοτικών έργων την Λάρισαν». Και δεν ήταν μόνον αυτό. Επιστρέφοντας ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως στην Αθήνα, απέστειλε στον Σάπκα επαινετική επιστολή: Η αγαστή συνεργασία μεταξύ των δύο συνεχίσθηκε. Ο δήμαρχος ζήτησε τον Ιούλιο του 1931, μέσω του Γενικού Διευθυντού του πολιτικού του γραφείου Π. Τσιμπιδάρου, τη βοήθεια του Ελευθερίου Βενιζέλου για την ατελή εισαγωγή διαφόρων υλικών σχετικών με την ύδρευση της Λάρισας και η βοήθεια από την Κυβέρνηση ήλθε ταχύτατα. Στις 10 Φεβρουαρίου 1932 άρχισε η λειτουργία των λουτρών της Ηλεκτρικής Εταιρείας, τα οποία βρισκόταν στη Β.Δ. γωνία του οικοπέδου του ΟΥΗΛ, στη γωνία των οδών Κουμουνδούρου και Βασιλίσσης Φρειδερίκης (σήμερα Ανθίμου Γαζή). Όπως διαβάζουμε στην ειδησεογραφία της εποχής, είχαν κατασκευασθεί με το ευ- ρωπαϊκότερον σύστημα και λειτουργούσαν καθημερινά (και Κυριακές) από τις 8 το πρωί μέχρι στις 9 το βράδυ. Τα λουτρά εξακολούθησαν τη λειτουργία τους και μεταπολεμικά, μέχρι την παραχώρηση του ηλεκτροφωτισμού της πόλεως στη ΔΕΗ.

ελευθερία λάρισας

ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Τα Ταμπάκικα, η σημερινή συνοικία Αμπελοκήπων. Φωτογραφία από επιστο λικό δελτάριο του Νικολάου Μούσιου. Περίπου 1946-1950.



Τα Ταμπάκικα Στη μνήμη του φίλου Μάκη Μούσιου, για τον ένα χρόνο από τον χαμό του Ας μου το συγχωρήσουν οι φίλοι αναγνώστες επειδή το σημερινό σημείωμα έχει κάποιο προσωπικό χαρακτήρα. Στη ζωή μας γνωρίζουμε ανθρώπους απλούς, άδολους, οι οποίοι όμως ξεχειλίζουν από αγάπη και εκτίμηση προς τους φίλους και τους συνανθρώπους τους και την αγάπη αυτή πρέπει κανείς με κάποιο τρόπο να τους την ανταποδώσει. Στις 25 Μαΐου φέτος, κατά την παρουσίαση του βιβλίου «Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα. 53 δημοσιεύματα στην καθημερινή εφημερίδα της Λάρισας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ κάθε Τετάρτη, κατά το έτος 2014», καθώς βρισκόμουν στο φουαγιέ του Δημοτικού Ωδείου με πλησίασε διστακτικά μια κυρία που δεν γνώριζα. Με ευγενικό τρόπο μου συστήθηκε ως Χάιδω Βαλσάμη- Πανέλα, κόρη του γνωστού φωτογράφου της Λάρισας Γεωργίου Βαλσάμη και εξαδέλφη του αείμνηστου φίλου μου δικηγόρου Μάκη Μούσιου. Επί πλέον μου παρέδωσε και μεγάλο φάκελο, μέσα στον οποίο υπήρχαν αυθεντικές φωτογραφίες και αντίγραφά τους, τόσο του πατέρα της Γεωργίου Βαλσάμη, όσο και του πατέρα του εκλιπόντος δικηγόρου φίλου μου, Νικολάου Μούσιου. Μπορώ να πω ότι η χειρονομία αυτή με συγκίνησε το ίδιο όσο και η παρουσίαση του βιβλίου που επακολούθησε. Έπειτα από κάποιο χρονικό διάστημα η ίδια ευγενική κυρία μού πρόσφερε μια σειρά από αντίγραφα φωτογραφιών του Νικολάου Μούσιου, αναφέροντας με συγκίνηση ότι επιτελεί μια πράξη που θα ήθελε πολύ να την είχε κάνει ο ίδιος ο Μάκης, αλλά η αιφνίδια εκδημία του πριν ένα χρόνο, είχε ματαιώσει οριστικά τα σχέδια που είχαμε κάνει για το αρχείο των φωτογραφιών που διέθετε. Στο σημείο αυτό θέλω να τονίσω την κατά διαστήματα ανιδιοτελή προσφορά των απογόνων των οικογενειών Δαφνοπούλου, Βαλσάμη και Μούσιου, σημαντικού μέρους του φωτογραφικού τους αρχείου προς εμπλουτισμό των συλλογών του Λαογραφικού Ιστορικού Μουσείου Λάρισας. Μια προσφορά ουσίας για την ιστορία της φωτογραφίας και των φωτογράφων της Λάρισας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Και μια προσφορά-υπόδειγμα σε όσους θέλουν να διαφυλαχθούν για πάντα, να αναδειχθούν, να αξιοποιηθούν και να μην καταστραφούν τα οικογενειακά τους αρχεία. Με την ευκαιρία του σημερινού ετησίου μνημοσύνου του Γεράσιμου (Μάκη) Μούσιου θα πρέπει να αποκαλύψω ότι με τον εκλιπόντα σχεδιάζαμε να γράψουμε μαζί την ιστορία της οικογενειακής δυναστείας των φωτογράφων, η οποία ξεκινάει από τον Ιωάννη Παντοστόπουλο, συνεχίζεται στον Γεράσιμο Δαφνόπουλο και την αδελφή του Ελένη και ολοκληρώνεται με τους Γεώργιο Βαλσάμη, Δημήτριο Αρετόπουλο, Νικόλαο Μούσιο και τους διαδόχους τους. Επειδή πριν από μερικές δεκαετίες έκλεισε αυτός ο κύκλος των μεγάλων φωτογράφων της ονομαστής οικογένειας, θεωρήθηκε ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή να καταγραφεί σε μια πολυσέλιδη μελέτη και να εκδοθεί, η προσωπική και επαγγελματική διαδρομή των ατόμων που αποτύπωσαν στη φωτογραφική πλάκα τις προσωπογραφίες σημαντικών, αλλά και απλών καθημερινών ανθρώπων και διέσωσαν τοπία και απόψεις της Λάρισας μιας εποχής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Όμως «αι βουλαί του Κυρίου» όρισαν αλλιώς. Παρ’ όλα αυτά με τη βοήθεια του αρχείου του που άφησε, την ολόθερμη συμπαράσταση της Χάιδως Βαλσάμη-Πανέλα και των άλλων συγγενών της οικογένειας και κρατώντας την υπόσχεση που είχα δώσει στον Μάκη, υπόσχομαι ότι η επιθυμία του θα εκπληρωθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα. Η σημερινή φωτογραφία προέρχεται από ένα επιστολικό δελτάριο του πατέρα του Μάκη, Νικόλαο Μούσιο. Ο τελευταίος γεννήθηκε το 1911 στον Βόλο και επειδή ο πατέρας του Γεώργιος πέθανε το 1915 σε νεαρή ηλικία, όταν ο ίδιος ήταν μόλις 4 ετών, μετακόμισε οικογενειακώς στη Λάρισα, κοντά στον αδελφό της μητέρας του Γεράσιμο Δαφνόπουλο. Όταν ενηλικιώθηκε ταξίδευσε στην Κωνστάντζα της Ρουμανίας, κοντά στη θεία του Ελένη Δαφνοπούλου και τον άνδρα της Νικόλαο Ιωαννίδη, οι οποίοι διατηρούσαν με επιτυχία φωτογραφείο. Κοντά τους φρόντισε στο μικρό διάστημα που έμεινε μαζί τους, να τελειοποιήσει τις γνώσεις του γύρω από τη φωτογραφική τέχνη που είχε αποκτήσει ήδη στο εργαστήριο του θείου του Γεράσιμου Δαφνόπουλου στη Λάρισα. Όταν ο τελευταίος πέθανε το 1935, ο Νικόλαος Μούσιος ήταν ήδη επαγγελματικά έτοιμος να αναλάβει το φωτογραφείο του θείου του μαζί με τον Δημήτριο Αρετόπουλο. Όμως ο Νικόλαος Μούσιος, όπως και ο πατέρας του Γεώργιος, πέθανε νεότατος το 1951 σε ηλικία 40 ετών. Εν αντιθέσει με τους άλλους φωτογράφους της οικογένειας οι οποίοι καταγίνονταν αποκλειστικά με τη φωτογραφία-πορτραίτο μέσα στο φωτογραφικό εργαστήριο, ο Νικόλαος Μούσιος ήταν επιπλέον και φωτογράφος τοπίου. Έχουν διασωθεί φωτογραφίες του σε επιστολικά δελτάρια. Τα δελτάρια αυτά είναι μικρού σχήματος δίπτυχα και στο εσωτερικό τους έχουν ένα λεπτό δίπτυχο χαρτί για την αναγραφή των ευχών και άλλων ειδήσεων του αποστολέα. Και τα δύο δίπτυχα συγκρατούνται από μια λεπτή δίχρωμη κλωστή από άσπρο και μπλε χρώμα. Στο εξωτερικό τμήμα του πρώτου φύλλου είναι επικολλημένες μικρού μεγέθους φωτογραφίες, οι οποίες απεικονίζουν συνήθως τοπία της Λάρισας. Σε μερικές εξ αυτών σημειώνεται από κάτω η λεζάντα με την υπογραφή του, ενώ άλλες είναι χωρίς επεξήγηση της φωτογραφίας και υπογραφή. Δεν μπορώ ακόμη να υπολογίσω με ακρίβεια τον αριθμό των καρτών του. Πάντως δεν πρέπει να είναι πολλές και μέχρι στιγμής έχω εντοπίσει περί τις δέκα. Η σημερινή εικόνα απεικονίζει τη συνοικία Ταμπάκικα από μια ασυνήθιστη γωνία. Ο φωτογράφος στάθηκε στη βόρεια πλευρά του λόφου της Ακροπόλεως (Φρουρίου), στο ύψος του σημερινού Ηρώου και αποτύπωσε με τον φακό του την ανατολική πλευρά της σημερινής συνοικίας των Αμπελοκήπων, γι’ αυτό και ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής δεν διακρίνεται. Χρονολογείται ανάμεσα στα 1946 με 1950 πε- ρίπου. Αφήνω όμως στην ομάδα «Η Συνοικία μας τα Ταμπάκικα» να μελετήσει με λεπτομέρεια τη φωτογραφία, γιατί γνωρίζει περισσότερα από μένα και αν θέλει, μπορεί να με ενημερώσει σχετικά.

ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Το πάρκο του Φρουρίου με το ρολόι. Χαρακτικό. Αντίγραφο από επιστολικό δελτάριο. Περίπου 1960.


Το πάρκο του Φρουρίου Η σημερινή εικόνα είναι ένα όμορφο χαρακτικό το οποίο απεικονίζει μέρος του πάρκου πάνω στον λόφο του Φρουρίου, με το ρολόι στο βάθος. Το χαρακτικό αυτό προέρχεται από εξώφυλλο μαθητικού τετραδίου που είχε κυκλοφορήσει κατά τη δεκαετία του1960[1]
.Η εικόνα αυτή είναι αντίγραφο έγχρωμου επιστολικού δελταρίου με τον αριθ. 9 και την ένδειξη: ΛΑΡΙΣΑ. Το πάρκο στο Φρούριο, το οποίο είχε κυκλοφορήσει εκείνη την περίοδο η εκδοτική εταιρεία HassidandCo της Θεσσαλονίκης. Ο χαράκτης είναι άγνωστος, όμως η καλλιτεχνική του ικανότητα είναι αδιαμφισβήτητη. Τα τετράδια τα εκτύπωνε και τα προωθούσε στο εμπόριο η Μακεδονική Χαρτοβιομηχανία Α. Ε. Αθήναι – Θεσσαλονίκη. Φαίνεται λοιπόν ότι όλη αυτή η εξαιρετική πρωτοβουλία είχε μακεδονική προέλευση. Στο μπροστινό μέρος της εικόνας,ανάμεσα σε διαδρόμους, χλοοτάπητα, δένδρα και άνθη είναι διάσπαρτα τοποθετημένα μερικά αρχιτεκτονικά μέλη από αρχαιότητες που στην περιοχή του Φρουρίου αφθονούσαν, γιατί εδώ βρισκόταν η Ακρόπολη της αρχαίας Λάρισας με τον περίφημο ναό της Πολιάδος Αθηνάς[2], το αρχαίο Θέατρο, ίσως και άλλα δημόσια κτίρια. Στο βάθος διακρίνεται το μεταπολεμικό ρολόι της Λάρισας. Είναι γνωστό ότι ο σεισμός της 1ης Μαρτίου του 1941 είχε καταστρέψει το παλιό ρολόι της πόλεως και μετά την κατοχή ήταν αισθητή η έλλειψή του. Τον Νοέμβριο του 1951 το Δημοτικό Συμβούλιο επί δημαρχίας Δημητρίου Καραθάνου[3] πήρε την απόφαση να ανεγείρει νέο στην ίδια θέση. Η μελέτη της κατασκευής του είχε ανατεθεί στον πολιτικό μηχανικό Νικόλαο Βασ. Μίχο. Μέσα στο 1952 και σε σύντομο χρονικό διάστημα υψώθηκε δίπλα από τα θεμέλια του εξαγωνικού πύργου του παλιού, το νέο λευκό ψηλόλιγνο ρολόι. Είχε τετράγωνη βάση και ήταν τοποθετημένο σε ψηλό βάθρο. Κάθε πλευρά του είχε μήκος τρία περίπου μέτρα, ενώ το ύψος του έφθανε τα 18,5 μέτρα και η κατασκευή του ήταν από οπλισμένο σκυρόδεμα. Στο ψηλότερο σημείο του είχε και στις τέσσερις πλευρές ισάριθμα ρολόγια με ωροδείκτες και λεπτοδείκτες. Αρχιτεκτονικά διακρινόταν για τις απλές και περίτεχνες γραμμές του που του έδιναν επιπλέον ύψος. Οι μεγαλύτεροι το θυμόμαστε γιατί έχουμε ευχάριστες αναμνήσεις απ’ αυτό. Φωτογραφηθήκαμε δίπλα του, παίξαμε στα σκαλιά της βάσης του και ακούγαμε τους δυνατούς χτύπους του που απλώνονταν σ’ όλη την πόλη. Τότε δεν υπήρχαν πολυώροφα κτίρια για να απομονώνουν τον ήχο του και ο «Καραθάνος», όπως ονομαζόταν από τους Λαρισαίους το ρολόι από το όνομα του δημάρχου που το ξανάκτισε, ακουγόταν παντού. Θυ- μάμαι χαρακτηριστικά, και μάλιστα έχει αποτυπωθεί και σε φωτογραφίες της εποχής, ότι κατά την ημέρα της κηδείας του δημάρχου Καραθάνου είχε τοποθετηθεί στην κορυφή του ρολογιού ελληνική σημαία, η οποία κυμάτιζε μεσίστια. Η διάρκεια ζωής του ήταν μόλις σαράντα χρόνια. Τον Σεπτέμβριο του 1992 αναγκαστικά κατεδαφίσθηκε. Είχε ξεκινήσει η διαδικασία αποκάλυψης του αρχαίου Θεάτρου και η παρουσία του στην περιοχή του επιθεάτρου προδιέγραψε την τύχη του. Θυσιάσθηκε, για να αναδειχθεί το σύμβολο της Λάρισας, ο θησαυρός της, το αρχαίο Θέατρο. Από τότε, έγιναν κάποιες προσπάθειες από μερικούς δημάρχους να κτισθεί νέο σε άλλη θέση, εκπονήθηκαν μελέτες και σχέδια με σύγχρονες κατασκευές, αλλά κάθε πρωτοβουλία ναυάγησε και το ρολόι, που για 450 και περισσότερα χρόνια συντρόφευε τη Λάρισα, σίγησε. Στην εποχή της αποθέωσης της τεχνολογίας που ζούμε,προφανώς θεωρήθηκε ότι είναι περιττό[4]. Η χρονολογία της κάρτας του Hassid τοποθετείται στο τέλος της δεκαετίας του 1950, όταν οι ασπρόμαυρες αντικαταστάθηκαν από τις έγχρωμες, συγκεκριμένα μεταξύ των ετών 1958-1960, επειδή στο ίδιο χρονικό διάστημα τοποθετούνται και τα άλλα επιστολικά δελτάρια, δέκα περίπου στον αριθμό, τα οποία κυκλοφόρησε ο εκδοτικός αυτός οίκος της Θεσσαλονίκης, και τα οποία απεικονίζουν τοπία της Λάρισας.Λίγα χρόνια αργότερα,αρχές δεκαετίας του 1960, έγινε το χαρακτικό που δημοσιεύεται. ------------------------------------------------------ [1]. 
Την περίοδο εκείνη και για λίγα χρόνια, μερικά τυπογραφεία είχαν τη σπουδαία έμπνευση να αλλάξουν τα απρόσωπα εξώφυλλα των μαθητικών τετραδίων και να τα κοσμήσουν με ωραίες εικόνες από περιοχές όλης της χώρας, ή με ήρωες της ελληνικής ιστορίας και με πολλές άλλες ακόμα καλλιτεχνικές συνθέσεις, χωρίς καμία επιπλέον χρηματική επιβάρυνση. Με την αλλαγή αυτή πρόσφεραν στους μικρούς μαθητές οπτικά ερεθίσματα, ευκαιρίες για συζητήσεις γύρω από τις εικόνες,ακόμα και δυνατότητες προσωπικών συλλογών. 
Η αλλαγή αυτή των τετραδίων όμως σταμάτησε σύντομα, άγνωστο γιατί. [2].
Η Αθηνά Πολιάς αποτελούσε την κύρια λατρευτική θεότητα των Λαρισαίων τόσο στα αρχαϊκά, όσο και στα πρώιμα κλασικά χρόνια. Η ακριβής θέση του ναού δεν είναι ακόμα γνωστή. Μόνον ενδείξεις υπάρχουν, σύμφωνα με τις οποίες βρισκόταν πίσω (ανατολικά) από το ιερό του σημερινού ναού του Αγ. Αχιλλίου. Βλέπε: Τζιαφάλιας Αθανάσιος, Ο Θεόδωρος Αξενίδης και το έργο του, περ. «Γραφή», τεύχ. 35 (Καλοκαίρι 1997) Λάρισα, σελ. 34. [3].
 Ο Δημήτριος Καραθάνος γεννήθηκε το 1899 στην Καρδίτσα, αλλά σε νεαρή ηλικία μετακόμισε οικογενειακώς στη Λάρισα. Ο πατέρας του ήταν φαρμακοποιός και ακολούθησε και ο ίδιος τα επαγγελματικά βήματά του,συνεχίζοντας τη λειτουργία του φαρμακείου του στην πόλη μας. Συγχρόνως όμως αναμίχθηκε έντονα στην κοινωνική και αθλητική ζωή, αλλά και σε κάθε φιλοπρόοδη κίνηση της Λάρισας. Στις δημοτικές εκλογές του 1951 πλειοψήφησε ο συνδυασμός του και εξελέγη δήμαρχος. Πέθανε στις 17 Μαρτίου 1954 σε ηλικία 55 ετών κατά τη διάρκεια της θητείας του ως δημάρχου, από καρδιακό νόσημα. [4]. Βλέπε: Παπαθεοδώρου Νικόλαος, Το ρολόι της Λάρισας.Ιστορική διαδρομή, εφ. «Ελευθερία», Λάρισα, φύλλο της 17ης Σεπτεμβρίου 2014

ελευθερία λάρισας

Εχετλαίος: O μυστηριώδης ήρωας της Μάχης του Μαραθώνα με το άγνωστο υπερόπλο

Εχετλαίος ή Έχετλος ήταν το όνομα ενός αγνώστου ήρωα που εμφανίστηκε στη μάχη του Μαραθώνα και βοήθησε να αναχαιτιστεί η περσική εισβολή στην Ελλάδα. Ιστορικά, ο Εχετλαίος…δεν αναφέρεται πουθενά στο παρελθόν και η ύπαρξή του στο πάνθεον των αρχαίων ηρώων γίνεται μετά τη μάχη του Μαραθώνα.

Στη μάχη εκείνη, ο Εχετλαίος είχε εμφανιστεί ξαφνικά στο Ελληνικό στρατόπεδο ντυμένος με στολή άγνωστη για τους Αθηναίους κρατώντας στα χέρια του μία εχέτλη (= λαβή αρότρου) ή κάτι που έμοιαζε με εχέτλη, αντί για όπλο.

Με αυτό το παράξενο όπλο, ο Εχετλαίος χτυπούσε τους Πέρσες κι εξόντωσε πολλούς από αυτούς. Μετά τη μάχη, ο άγνωστος άνδρας εξαφανίστηκε με τον ίδιο τρόπο που είχε εμφανιστεί και κανείς δεν γνώριζε το παραμικρό γι’ αυτόν, ούτε καν το όνομά του.

Οι Αθηναίοι, μετά τη μάχη, ρώτησαν το Μαντείο των Δελφών να μάθουν ποιος ήταν αυτός ο άγνωστος ήρωας που πολέμησε μαζί τους και το Μαντείο τους έδωσε ως απάντηση πως θα έπρεπε να τιμούν τον ήρωα Εχετλαίο.

Οι Αθηναίοι από ευγνωμοσύνη προς αυτόν, όρισαν την επίσημη λατρεία του ως ήρωα. Γενικά, η νίκη στην μάχη του Μαραθώνα φαίνεται ότι ξάφνιασε ακόμα και τους Αθηναίους. Για να εξηγήσουν την πανωλεθρία των Περσών, αρκετοί από τους Αθηναίους πολεμιστές ισχυρίστηκαν ότι είδαν πολλούς ήρωες και θεούς να πολεμούν στο πλάι τους.

Ο κυριότερος από αυτούς ήταν ο Πάνας ο οποίος ενέπνευσε στους Πέρσες τον «Πανικό» τον ιερό, τρομερό φόβο. Σε αυτήν την μυθοπλασία μάλλον συγκαταλέγεται και η εμφάνιση του ήρωα Εχετλαίου.

Η περιγραφή του Παυσανία έχει ως εξής:
[…]«Λέγουν επίσης πως έτυχε να είναι παρών στη μάχη ένας άνδρας με παλαιική εμφάνιση κι ενδύματα. Σκοτώνοντας πολλούς από τους ξένους με την εχέτλη, εξαφανίστηκε μετά τη μάχη. Σαν ρώτησαν οι Αθηναίοι το μαντείο, ο θεός απλά τους έδωσε την εντολή να τιμήσουν τον Εχετλαίο ως ήρωα. Ανήγειραν και μνημείο μάλιστα με λευκό μάρμαρο!!!

ΗΡΟΔΟΤΟΣ: Ο Ηρόδοτος δίνει μια άλλη διάσταση στον άγνωστο αυτόν πολεμιστή και το όπλο του , περιγράφει λοιπόν ότι στην μάχη του Μαραθώνα σκοτώθηκαν 6.400 Πέρσες και 192 Αθηναίοι. Κατά την διάρκεια της συγκρούσεως συνέβη κάτι πολύ παράξενο, ένας Αθηναίος στρατιώτης, ο Επίζηλος, γιός του Κουφαγόρα, ενώ πολεμούσε γενναία στήθος με στήθος ξαφνικά έχασε την όραση του και στα δύο του μάτια, παρόλο που δεν τον είχε ακουμπήσει τίποτα, ούτε δόρυ ούτε ξίφος ούτε βέλος τόξου.

Συνεχίζοντας ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Επίζηλος διηγείται ότι είδε έναν μεγαλόσωμο οπλίτη που η γενειάδα του κάλυπτε ολόκληρη την ασπίδα του, και ότι αυτό το φάντασμα κρατούσε στα χέρια του ένα πολύ φωτεινό όπλο! Πέρασε ακριβώς δίπλα του, σκοτώνοντας Πέρσες αντιπάλους και αυτή η σκηνή ήταν η τελευταία που είδε ο Επίζηλος γιατί από κάποια υπερβολική λάμψη, τυφλώθηκε!

ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Ο Υδατόπυργος

Η σημερινή εικόνα μας είναι αρκετά γνώριμη. Προέρχεται από το επιστολικό δελτάριο αρ. 19 του Π. Α. Παρασκευόπουλου, με τον υπότιτλο «ΛΑΡΙΣΑ. Υδραγωγείον» και παριστάνει τον Υδατόπυργο της Λάρισας όπως ήταν λίγα χρόνια μετά την κατασκευή και τα εγκαίνιά του. Το θέμα Ύδρευση είχε τεθεί για την πόλη της Λάρισας από τα πρώτα χρόνια της απελευθέρωσης από τον τουρκικό ζυγό. Υπάρχουν δημοσιεύματα τοπικών εφημερίδων του 1892, τα οποία αναφέρουν ότι το ζήτημα διοχέτευσης ύδατος από τον Πηνειό προς την πόλη πρέπει να θεωρείται λυμένο [1]. Βέβαια αυτό αποδείχθηκε τελικά ουτοπία. Τον Μάρτιο του 1909, έπειτα από έντονες συζητήσεις, το Δημοτικό Συμβούλιο με δήμαρχο τον Αχιλλέα  Αστεριάδη, ανέθεσε στην εταιρεία «Πηνειός» [2] την εκτέλεση έργων ύδρευσης και ηλεκτροφωτισμού της πόλεως και την εκμετάλλευσή τους από την εταιρεία για πενήντα χρόνια. Όμως λόγω των μικρών οικονομικών δυνατοτήτων της, η εταιρεία δεν μπόρεσε να φανεί συνεπής στις υποχρεώσεις προς τον Δήμο. Αναγκάσθηκε λοιπόν το 1912 να εκχωρήσει τη σύμβαση στη γαλλική εταιρεία «Omnium». Οι συζητήσεις στο Δημοτικό Συμβούλιο γύρω από το θέμα της σύμβασης αυτής, η οποία δεν ήταν εντελώς διαφανής, ήταν πολύ έντονες, σε σημείο να οδηγήσουν τον δήμαρχο Αχιλλέα Αστεριάδη σε έκπτωση από το αξίωμά του. Η «Omnium», παρ’ όλο που το 1914 ηλεκτροδότησε το κεντρικό τμήμα της Λάρισας, στα  έργα της ύδρευσης είχε σημαντικά υστερήσει. Όμως καθώς την εποχή αυτή μαίνονταν οι μάχες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η γαλλική εταιρεία διέκοψε τις εργασίες της και τα έργα λίμνασαν. Με το τέλος του πολέμου η εταιρεία δεν έδειξε καμιά διάθεση να συνεχίσει τα έργα και έτσι ο Δήμος αναγκάσθηκε τον Οκτώβριο του 1924 να κηρύξει την «Omnium» έκπτωτη. Επειδή όμως μια τόσο μεγάλη πόλη όπως ήταν η Λάρισα δεν ήταν δυνατόν να στερείται του στοιχειώδους αγαθού της ύδρευσης και του ηλεκτρισμού, ανέλαβαν πρωτοβουλία προσωπικότητες της τοπικής κοινωνίας και επαγγελματικές οργανώσεις και προχώρησαν στην ίδρυση συνεταιρισμού καταναλωτών με την επωνυμία Ε.Υ.Η.Λ., «Εταιρεία Υδρεύσεως και Ηλεκτροφωτισμού Λαρίσης». Τον Ιούνιο του 1925 εξαγόρασαν με πραξικοπηματικές διαδικασίες από την «Omnium» το προνόμιο και τις εγκαταστάσεις που είχε δημιουργήσει στην πόλη, οι οποίες βρίσκονταν εκεί όπου σήμερα έχει κτισθεί το Δημοτικό Θέατρο και παλαιότερα στεγαζόταν το εργοστάσιο ηλεκτροφωτισμού του Ο.Υ.Η.Λ. Πρώτη φροντίδα της Εταιρείας ήταν να τεθεί σε υγιείς βάσεις ο κανονισμός λειτουργίας της. Στις δημοτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου 1925, εκλέχθηκε δήμαρχος ο Μιχαήλ Σάπκας και εισηγήθηκε στο Δημοτικό Συμβούλιο την «καθ’ υπεροχήν συμμετοχήν του Δήμου Λαρίσης» στα οικονομικά της Εταιρείας. Με την μεσολάβηση πολιτικών προσώπων, κατόρθωσε να εξεύρει πόρους μέσω τραπεζικών δανείων, να αντιπαλέψει με όλα τα εμπόδια και να ολοκληρώσει τα έργα Ύδρευσης και Ηλεκτροφωτισμού, ώστε η πόλη να έχει στη διάθεσή της άφθονο και υγιεινό νερό και φως για τις ανάγκες των κατοίκων της[3]. Τον Δεκέμβριο του 1930 είχε ολοκληρωθεί και ο Υδατόπυργος. Όταν όλα ήταν έτοιμα ο δήμαρχος Μιχαήλ Σάπκας προσκάλεσε τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο να εγκαινιάσει τα έργα την Κυριακή 7 Δεκεμβρίου του 1930. Τις πρώτες μεσημβρινές ώρες της ημέρας ο πρωθυπουργός περιηγήθηκε, έπειτα από μια καταρρακτώδη βροχή, την περιοχή του Υδατόπυργου, με ξεναγό τον Διευθυντή των Τεχνικών Υπηρεσιών μηχανολόγο-ηλεκτρολόγο Αντώνιο Φασούλα, συνοδευόμενο από τον Δήμαρχο και άλλους υπηρεσιακούς παράγοντες. Η τελετή των εγκαινίων όμως έγινε στην αίθουσα του Εργοστασίου Ηλεκτροφωτισμού στην οδό Κουμουνδούρου. Προηγήθηκε αγιασμός από τον μητροπολίτη Λαρίσης Αρσένιο, ακολούθησαν οι ομιλίες του προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας Μιχαήλ Μπούρα, του Δημάρχου Μιχαήλ Σάπκα και του Ελευθερίου Βενιζέλου και εν συνεχεία ο πρωθυπουργός έθεσε σε κίνηση την μηχανή του ηλεκτροφωτισμού και άνοιξε τη βρύση, από το νερό της οποίας ράντισε το πλήθος των παρισταμένων. Μετά το τέλος της τελετής, ο Βενιζέλος ενθουσιασμένος από το γεγονός ότι ολόκληρο το έργο ύδρευσης και ηλεκτροφωτισμού της Λάρισας, αξίας 20 εκατομμυρίων δραχμών, εκτελέσθηκε αποκλειστικά από οικονομικούς πόρους των πολιτών και του Δήμου χωρίς καμία κρατική ενίσχυση, αναφέρθηκε με κολακευτικά λόγια για τον Δήμαρχο Σάπκα και τους πολίτες της Λάρισας. Την ευνοϊκή στάση προς την πόλη του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου εκμεταλλεύθηκε τα επόμενα χρόνια ο δήμαρχος και ζήτησε την συνδρομή του σε διάφορα ζητήματα, όπως για την ατελή εισαγωγή διαφόρων υλικών σχετικών με την ύδρευση της Λάρισας και για τη διακοπή της επίταξης της πλατείας Ανακτόρων, ώστε να απομακρυνθούν τα παραπήγματα των προσφύγων που είχαν πρόχειρα εγκατασταθεί εκεί, για να κατασκευασθεί στη θέση αυτή η Δημοτική Αγορά. Σήμερα βέβαια ο Υδατόπυργος αποτελεί πλέον ένα ιστορικό μνημείο και υπενθυμίζει τους αγώνες μιας πόλεως που ενώ είχε άφθονο και υγιεινό νερό δίπλα της, μέχρι το 1930 υδρεύονταν με πρωτόγονα μέσα. 
[1]. «Το ζήτημα της διοχετεύσεως ύδατος εκ του Πηνειού ποταμού εις την πόλιν μας δύναται να θεωρηθή λελυμένον. Το Δημοτικόν Συμβούλιον έναντι των τελευταίων αυτού συνεδριάσεων, απεδέχθη τους όρους τους προταθέντας υπό τινος εταιρείας, αντι- προσωπευομένης υπό του κ. Πρωτοπαππαδάκη…», εφ. Όλυμπος, Λάρισσα, φύλλο της 7 Νοεμβρίου 1892. Από το αρχείο εφημερίδων του Θανάση Μπετχαβέ. 
[2]. Η οικονομική επιφάνεια της εταιρείας αυτής από την Κέρκυρα, ήταν περιορισμένη και οι δυνατότητές της δυσανάλογες για μια μεγάλη πόλη σαν τη Λάρισα, με προοπτικές ραγδαίας οικιστικής ανάπτυξης. 
[3].Μια μπεριγραφή του προβλήματος της Ύδρευσης και του Ηλεκτροφωτισμού της Λάρισας, μπορεί κανείς να βρει στο βιβλίο του Γιώργου Γουργιώτη «Μικρά Μελετήματα», στο κεφάλαιο «Σύντομη Ιστορική Ανασκόπηση ενός μεγάλου Δημοτικού έργου» το οποίο δημοσιεύεται στις σελίδες 118-124.

ελευθερία λάρισας

Ιχνηλατώντας` την παλιά Λάρισα

ΠΛΑΤΕΙΑ ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΟΥ ( Ανατολική πλευρά)

Η πλατεία Ταχυδρομείου είναι η δεύτερη σε μέ- γεθος και σημασία πλατεία στην πόλη μας μετά την Κεντρική. Για τις διαφορετικές κατά καιρούς ονομασίες της αναφερθήκαμε σε πρόσφατο δημοσίευμα[1]. Θα συμπληρώσουμε μόνο σήμερα ότι το 1936, παραμονές των Ολυμπιακών αγώνων του Βερολίνου, είχε στηθεί στην ανατολική πλευρά της πλατείας μια μαρμάρινη στήλη. Βρισκόταν στο σημείο όπου σήμερα η Νέλλα Γκόλαντα έχει τοποθετήσει τις πηγές του Πηνειού, στο γλυπτό σύμπλεγμα που εμπνεύσθηκε. Οι Λαρισαίοι ονόμαζαν την στήλη αυτή «Φάρο», γιατί διέθετε κλειστό χώρο στον οποίο φιλοξενήθηκε για ένα βράδυ η ολυμπιακή δάδα, στη διαδρομή της προς την γερμανική πρωτεύουσα[2]. Στο σημερινό μας σημείωμα θα περιγράψουμε τα παλιά κτίρια και τους ελεύθερους χώρους που βρίσκονταν στην ανατολική πλευρά της πλατείας και τα οποία εφάπτονταν της οδού Αχιλλέως, κατόπιν βασιλέως Κωνσταντίνου και σήμερα Παναγούλη. Θα ξεκινήσουμε από δεξιά καθώς βλέπουμε τη φωτογραφία. Το πρώτο κτίριο είναι το κινηματοθέατρο «Ολύμπια», από το οποίο διακρίνονται μόνον οι διαδοχικές σκεπές με κεραμίδια, γιατί το πράσινο από τα δέν- δρα της πλατείας έχει καλύψει τα ισόγεια όλων των κτιρίων. Ξεκίνησε το 1919 περίπου σαν «Θέατρο Ασλάνη», όταν ο επιχειρηματίας Ιωάννης Ασλάνης εγκατέλειψε τη «Λέσχη Ασλάνη» στην Κεντρική Πλατεία. Το 1927 ο Ευάγγελος Μάρκας το αγόρασε από την κόρη του Ασλάνη και σήμερα αποτελεί ιδιοκτησία των παιδιών του Νικολάου και Νικήτα Μάρκα. Η ιστορία του κινηματοθεάτρου «Ολύμπια» είναι μεγάλη και ενδιαφέρουσα και νομίζω ότι αξίζει μελλοντικά να αφιερώσουμε ένα σημείωμα γι’ αυτό. Δίπλα από τα «Ολύμπια» βρισκόταν για αρκετό διάστημα μεταπολεμικά το κατάστημα ποδηλάτων του Δημητρίου Αντωνοπούλου, το οποίο σήμερα εξακολουθεί να λειτουργεί στον ίδιο δρόμο, κοντά στην διασταύρωση με την Ηπείρου από τους απογόνους του. Αμέσως μετά ήταν η διώροφη κατοικία του ωρο- λογοποιού-χρυσοχόου Παπανικολάου, ο οποίος είχε δύο πολύ όμορφες κόρες, την Τούλα και την Βίκυ. Η Τούλα είχε παντρευτεί με τον αξιωματικό της αεροπορίας Βαλλιανάτο, αλλά είχε την ατυχία να την ερωτευθεί παράφορα η ορντινάντσα [3] του Βαλλιανάτου, ονόματι Τζήμας, που λόγω της υπηρεσίας του μπαινόβγαινε στο σπίτι τους και επειδή εκείνη δεν ανταποκρινόταν, την δολοφόνησε με μαχαίρι. Η δολοφονία αυτή είχε γίνει στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και συγκλόνισε όχι μόνο τη Λάρισα, αλλά και ολόκληρο το πανελλήνιο. Πίσω ακριβώς από το σπίτι του Παπανικολάου είχαν τις αποθήκες των κρασιών οι αδελφοί Λαγαρία. Επικοινωνούσαν με είσοδο από μια μικρή πόρτα που οδηγούσε σε στενό διάδρομο, ο οποίος διατηρείται μέχρι σήμερα.Όταν έφερναν τον μούστο και τον μετάγγιζαν από βαρέλι σε βαρέλι, στην γύρω περιοχή διαχέονταν η οσμή του κρασιού σε μεγάλη απόσταση και οι μερακλήδες που περνούσαν απ’ έξω οσφραίνονταν με αγαλλίαση και έπαιρναν βαθιές εισπνοές, περιμένοντας να ανοίξουν τα καινούρια κρασιά. Στο ίδιο τετράγωνο και πίσω από τις αποθήκες των κρασιών είχαν κτίσει τα σπίτια τους οι αδελφοί Λαγαρία. Στη φωτογραφία διακρίνονται σε δεύτερο πλάνο τα δύο σπίτια. Το ένα είχε πρόσοψη στην οδό Κοραή, απέναντι από την παλαιοημερολογίτικη εκκλησία των 12 Αποστόλων, της οποίας μόλις διακρίνεται ο τρούλος του καμπαναριού της πάνω από την επιμήκη σκεπή του κινηματοθεάτρου «Ολύμπια». Το άλλο, το ψηλότερο του Γεωργίου Λαγαρία, είχε πρόσοψη στην οδό 28ης Οκτωβρίου. Στη συνέχεια βρισκόταν η περίφημη ταβέρνα «Τα πέντε Φ». Ιδρύθηκε λίγο μετά τον πόλεμο από τον Ξενοφώντα Φράγκου και ήταν ιδιοκτησία της οικογένειας Πατέρα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 το ενοικίασαν οι αδελφοί Θεόδωρος και Ιωάννης Τοπούζα, οι οποίοι το λειτούργησαν με τεράστια επιτυχία. Από την ταβέρνα τους περνούσαν όλοι οι επώνυμοι μερακλήδες Λαρισαίοι που αγαπούσαν τους μεζέδες και το καλό κρασί. Πίσω ακριβώς από την ταβέρνα διακρίνεται η σκεπή από το σπίτι του Μιχαήλ Πατέρα. Το 1962 περίπου ο ιδιοκτήτης ζήτησε το κτίσμα της ταβέρνας για δική του χρήση. Το κατεδάφισε και στη θέση του το 1963 έκτισε νέο ισόγειο κατάστημα εμπορίας γεωργικών μηχανημάτων, ενώ «Τα 5 Φ» μετακόμισαν στην μικρή πλατεία που σήμερα ονομάζεται πλατεία Ιωάννη Πατέρα, στη γωνία των οδών Υψηλάντου και Νικοτσά- ρα. Αλλά και γι’αυτήν την ταβέρνα θα αφιερώσουμε ειδικό σημείωμα. Αμέσως μετά ήταν το ξενοδοχείο «Τα Τέμπη» που διαχειριζόταν ο Απόστολος Γιαταγάνας, όπως αναφέραμε στο κείμενο της προηγούμενης Τετάρτης. Να συμπληρώσουμε μόνον ότι ο ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου «Τα Τέμπη» Γκολφίνος καταγόταν από την Ποταμιά Αγιάς. Πιο πριν δούλευε στο εμπορικό ναυτικό και όταν σταμάτησε τα ταξίδια το 1945, ήλθε στη Λάρισα και έκανε διάφορες αγορές και επενδύσεις. Κατεδάφισε τα «Τέμπη» και έκτισε πολυόροφο ξενοδοχείο με το όνομα «Γαλαξίας». Το 2001 ο γιος του το πούλησε στην εταιρεία Bodyline. Μετά το ξενοδοχείο ήταν στα παλαιότερα χρόνια ένα ισόγειο σπιτάκι ιδιοκτησίας του Καραστεργίου, το οποίο γκρεμίσθηκε και με τη γύρω περιοχή μεταβλήθηκε σε μάνδρα η οποία χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη καυσόξυλων και κάρβουνων. Μεσολάβησαν παλαιότερα πολλοί ενοικιαστές της μάνδρας, αλλά τελευταίος ήταν ο Γκολφίνος, ο ίδιος που είχε και το ξενοδοχείο «Γαλαξίας». Το 1973 στη θέση της μάνδρας αυτής κτίσθηκε η γωνιακή πολυώροφη οικοδομή[4]. Στη φωτογραφία, πίσω από την μάνδρα αυτή διακρίνεται μία μεγάλη διώροφη κατοικία. Αυτή ανήκε στην Ευφροσύνη Ευσταθίου Ιατρίδη, από την οποία το 1954 την αγόρασε ο Κωνσταντίνος Τσιμπλούλης. Στο σπίτι αυτό έμενε η οικογένεια του Σωκράτη Δημητρίου μέχρι το 1964, οπότε αγοράσθηκε από τον μαιευτήρα Χριστόφορο Σωτηρίου. Ο τελευταίος την κατεδάφισε και στη θέση του κτίσθηκε το πολυώροφο κτίριο που για πολλά χρόνια στέγασε μεταξύ άλλων και την Μαιευτική-Γυναικολογική Κλινική «Θεοτόκος». Μεσολαβεί η οδός Παπακυριαζή και στην απέναντι ακριβώς γωνία βρισκόταν το αρχοντικό του δικηγόρου Νικολάου Καραστεργίου, το οποίο ήταν από τα λίγα όμορφα κτίρια της Λάρισας που άντεξαν στον μεγάλο σεισμό του 1941. Την τρίτη ημέρα των Χριστουγέννων του 1999 όμως, μπουλντόζες είχαν αρχίσει από πολύ πρωί τις εργασίες κατεδαφίσεως, βάζοντας οριστικό τέλος στις προσπάθειες που είχαν γίνει ώστε να σωθεί το κτίριο. Συμπερασματικά λοιπόν, απ’ όλα τα κτίρια που περιγράψαμε σ’ αυτή την πλευρά της πλατείας Ταχυδρομείου, το μόνο που έμεινε όρθιο μέχρι σήμερα είναι το κινηματοθέατρο «Ολύμπια». Σ’ αυτό ίσως μπορούμε να προσθέσουμε και την πόρτα που οδηγούσε σε ένα ευρύ ακάλυπτο χώρο όπου υπήρχαν οι αποθήκες κρασιών του Λαγαρία. Όλα τα άλλα κατεδαφίσθηκαν και σήμερα στη θέση τους ορθώνονται τεράστια πολυώροφα κτιριακά συγκροτήματα, στριμωγμένα το ένα δίπλα στο άλλο, χωρίς καμία αισθητική ομορφιά[5].
 [1]. ΛΑΡΙΣΑ. Μιαεικόνα, χίλιες λέξεις… Στηνπλατεία Ταχυδρομείου, εφ. Ελευθερία, Λάρισα, φύλλο της 27ης Μαρτίου 2016.
 [2]. Η στήλη αυτή είχε κατασκευασθεί μεπρωτοβουλία του τότε δημάρχου Στυλιανού Αστεριάδη ή Πατόλφα και διατηρήθηκε και μέχρι τα πρώτα μετα- πολεμικά χρόνια. Την πληροφορία αυτή, άγνωστη σε πολλούς, μου έκανε γνωστή ο καλός φίλος Παναγιώτης Παπαθανασίου, ο οποίος την θυμάται καλά, γιατί η πλατεία Ταχυδρομείου γι’ αυτόν και τους φίλους του ήταν ο χώρος των παιδικών τους παιχνιδιών. 
[3]. Προέρχεται από την ιταλική λέξη ordinanza που σημαίνει διαταγή. Στρατιωτικά αναφέρεται στον οπλίτη (στρατιώτη ή σμηνίτη)που είναι αποσπασμένος στην προσωπική υπηρεσία κάποιου αξιωματικού. 
[4]. Τα οικήματα που στέγαζαν κυρίως καταστήματα, κατά διαστήματα άλλαζαν ενοικιαστές, γι’ αυτό μπορεί κατά καιρούς να τα γνωρίζουμε με άλλα ονόματα. Η σημερινή περιγραφή αφορά κυρίως τη χρήση τους κατά την μεταπολεμική περίοδο, η οποία συμβαδίζει και με την περίοδο που ο Τάκης Τλούπας αποτύπωσε την περιοχή με τον φακό του (1950 περίπου).Αν σε κάποιο σημείο έχουμε σφάλει, το τηλέφωνό μας (2410287450) είναι μόνιμα ανοικτό για κάθε διόρθωση.
 [5]. Το κείμενο αυτό δεν θα είχε τις λεπτομέρειες που αναφέρθηκαν, χωρίς τη συνδρομή των αδελφών Νικολάου και Νικήτα Μάρκα, του Παναγιώτη Παπαθανασίου, της Βήτας Σωτηρίου και άλλων που βοήθησαν ο καθένας με τον τρόπο του.

ελευθερία λάρισας

ΛΑΡΙΣΑ - Μια εικόνα χίλιες λέξεις...

Η «παράγκα» του Αγίου Αχιλλίου

Η «παράγκα» του Αγίου Αχιλλίου Η σημερινή φωτογραφία είναι ερασιτεχνική και απεικονίζει τον προσωρινό ναό του Αγίου Αχιλλίου όπως ήταν περί το 1970, λίγα χρόνια πριν κατεδαφισθεί. Γνωρίζουμε ότι ο μεγάλος σεισμός της 1ης Μαρτίου 1941 και οι εχθρικοί βομβαρδισμοί είχαν τραυματίσει ανεπανόρθωτα την καθεδρική εκκλησία τηςπόλεως. Στα χρόνια της ιταλογερμανικής κατοχής που ακολούθησαν, οι ενορίτες του Αγίου Αχιλλίου αλλά και όλοι οι Λαρισαίοι, αντιλήφθηκαν ότι ήταν αδύνατη η επισκευή του νεοκλασικού ναού που είχε κτίσει ο μητροπολίτης Αμβρόσιος Κασσάρας (1900-1910). Αναγκάσθηκαν λοιπόν να καταφύγουν σε μια προσωρινή λύση για να ξεπεράσουν προσωρινά το πρόβλημα του εκκλησιασμού τους. Παρ’ όλες τις άσχημες κατοχικές συνθήκες επιβιώσεως και με ακμαίο το θρησκευτικό συναίσθημα, επέλεξαν έναν χώρο νότια της ερειπωμένης σκεπαστής τουρκικής αγοράς (μπεζεστένι) για να οικοδομήσουν κάποια πρόχειρη κατασκευή, ώστε να στεγάσουν τον πολιούχο άγιό τους. Λίγα μέτρα νοτιότερα, στον ανηφορικό δρόμο της οδού βασιλίσσης Σοφίας (σήμερα Παπαναστασίου) βρισκόταν μεταξύ άλλων κτιρίων και το Επισκοπείο με τη μητροπολιτική κατοικία. Τα κτίρια αυτά ήταν κτισμένα πάνω από το Αρχαίο Θέατροπου σήμερα έχει αποκαλυφθεί, αλλά την περίοδο εκείνη ήταν καταχωμένο. Η επιλογή αυτού του χώρου για την ανέγερση τουπροσωρινού μητροπολιτικού ναού έγινε χωρίς να γνωρίζουν εκείνοι που πήραν την απόφαση ότι αντιστοιχούσε στον ναό του πολιούχου τους κατά τη βυζαντινή περίοδο, ούτε φυσικά ακόμα μπορούσαν να προβλέψουν ότι σ’ αυτό το σημείο λίγες δεκαετίες αργότερα (1978) η αρχαιολογική σκαπάνη θα αποκάλυπτε τα θεμέλιά του. Αρχικά ο ναός αυτός ήταν μια πρόχειρη ξύλινη κατασκευή μικρών διαστάσεων, η οποία στήθηκε βιαστικά το 1941, έπειτα από τη θαρραλέα παρέμβαση του γερμανομαθούς μητροπολίτου Λαρίσης ΔωροθέουΚοτταρά[1]στους κατακτητές. Η εξωτερική εμφάνιση τής κατασκευής αυτής ήταν απλή και μόνον ηπαρουσίατουσταυρούστη στέγηυποδήλωνε ότι επρόκειτο για θρησκευτικό κτίσμα. Ο συμπολίτης μας ζωγράφος Αγήνορας Αστεριάδης έχει αποτυ- πώσει το 1942 το πρόχειρο αυτό κτίσμα σε ένα χαρακτηριστικό σχέδιό του. Έτσι έχουμε σήμερα σαφέστατη εικόνα της μορφής του και μπορούμε να δικαιολογήσουμε τον όρο «παράγκα» ο οποίος είχε επικρατήσει τότε μεταξύ των πιστών, ονομασία η οποία διατηρήθηκε μέχρι και σήμερα. Στο εσωτερικό του βρήκαν στέγη οι φορητές εικόνες και όλα τα ιερά σκεύη τα οποία είχαν ανασυρθεί από τα ερείπια του προηγούμενου ναού, όσα βέβαια δεν είχαν συληθεί ή ολοκληρωτικά καταστραφεί. Έπειτα από την αποχώρηση των κατακτητών, ο πρόχειρος ναός μεγάλωσε σε διαστάσεις, ενισχύθηκαν τα τοιχώματα με οικοδομικό υλικό και πήρε τη μορφή τρίκλιτης βασιλικής με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος. Εσωτερικά τοποθετήθηκε απλό ξύλινο τέμπλο, το οποίο εμπλουτίσθηκε με δεσποτικές ει- κόνες-ελαιογραφίες του αγιογραφικού οίκου των Γκίνη-Παπαμερκουρίου, οι οποίοι είχαν την περίοδο εκείνη το εργαστήριό τους στη Β.Δ. γωνία των σημερινών οδών Παπαναστασίου και Παπακυριαζή. Εικόνες των ιδίων, με την ίδια τεχνοτροπία, ήταν αναρτημένες στους πλάγιους τοίχους του ναού και τα προσκυνητάρια[2]. Με τις προσθήκες αυτές η μορφή της «παράγκας» άλλαξε. Έγινε μεγαλύτερη καιπιο στερεή, οι εσωτερικοί χώροι τουπερισσότερο λειτουργικοί και μπορούσε πλέον να ανταποκριθεί, έστω και με λιτότητα, στις αυξημένες απαιτήσεις ενός καθεδρικού ναού. Βέβαια σε πολύ επίσημες τελετές, όπως κατά την υποδοχή του βασιλικού ζεύγους και άλλων κυβερνητικών επισήμων μεταπολεμικά, η Μητρόπολη με τη συγκατάθεση και των τοπικών αρχών, χρησιμοποιούσε τον ναό του Αγίου Νικολάου, ο οποίος ήταν πιο ευρύχωρος και οι ζημιές του από τον σεισμό ήταν μικρότερες και είχαν αποκατασταθεί έγκαιρα. Η βελτιωμένη αυτή προσωρινή κατασκευή εξακολούθησε να λειτουργεί ως μητροπολιτικός ναός μέχρι το 1965, ενώ παράλληλα μέσα από μύριες δυ- σκολίες και αντιξοότητες προετοίμαζε τον νέο ναό της. Το ημερολόγιο έδειχνε Κυριακή 6 Ιουνίου 1965 όταν έγιναν πανηγυρικά τα εγκαίνια του σημερινού καθεδρικού ναού του Αγίου Αχιλλίου, από τον μητροπολίτη Λαρίσης Ιάκωβο[3]. Έκτοτε ο πρόχειρος ναός λειτουργούσε μόνονπεριστασιακά τη δεκαετία του 1970, κατά τη διάρκεια εργασιών της δημοτικής αρχήςπου έγιναν στον χώρο μεταξύ τουπροσωρινού ναού του Αγίου Αχιλλίου και της παλαιάς τουρκικής αγοράς, αποκαλύφθηκαν τυχαία σημαντικότατα θρησκευτικά αρχαιολογικά ευρήματα τα οποία συνεχίζονταν και κάτω από τον πρόχειρο ναό. Έπειτα απ’ αυτό κρίθηκε σκόπιμη η άμεση κατεδάφισή του, η οποία τελικά υπήρξε σωτήρια, επειδή από κάτω εντοπίσθηκαν το 1978 τα θεμέλια μιας τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα, μέσα στην οποία αποκαλύφθηκε μεγάλος σκεπαστός τάφος, για τον οποίο οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι ανήκει στον Άγιο Αχίλλιο. 
[1]. Ο Δωρόθεος Κοτταράς, εκτός από θεολογία σπούδασε νομικά στο πανεπιστήμιο Αθηνών και έκανε και μεταπτυχιακές σπουδές στο Κανονικό Δίκαιο στο πανεπιστήμιο της Λειψίας. Διετέλεσε μη- τροπολίτης Λαρίσης από το 1935 έως το 1956, όταν η ιεραρχία τον εξέλεξε αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος. Η θητεία του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο υπήρξε πολύ σύντομη. Προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια και απεβίωσε τον Ιούλιο του 1957 νοσηλευόμενος στη Σουηδία. 
[2]. Μέρος του τέμπλου, οι δεσποτικές εικόνες και μερικά άλλα εκκλησιαστικά κειμήλια του ναού αυτού διασώθηκαν και στεγάζονται στο υπόγειο του σημερινού μεγαλοπρεπούς ναού του Αγίου Αχιλλίου.
 [3]. Ιάκωβος Σχίζας, μητροπολίτης Λαρίσης, Πλαταμώνος και Τυρνάβου (1960-1968). Διαδέχθηκε τον επίσκοπο Δημήτριο Θεοδόση (1956-1959) και το 1968, κατά τη διάρκεια της επταετίας, υπέβαλε παραίτηση. 

nikapap@hotmail.com

ελευθερία λάρισας