Τα ηλιακά ρολόγια της Λάρισας

Μια κουβέντα, ξεκίνησε τελευταία, μεταξύ ομάδας δημοτών, για να τιμηθεί με προτομή ο αρχίατρος Δημήτριος Παλιούρας. Για τον «πρωταθλητή» των προτομών, για τον άνθρωπο που γέμισε την πόλη με παρόμοια μνημεία, δεν υπάρχει μια δική του. Ο Δημ. Παλιούρας όμως δημιούργησε και πολλά άλλα πράγματα για τη Λάρισα. Ίσως το πιο εντυπωσιακό, το σημερινό πάρκο του Αγίου Αντωνίου. Εκεί μέσα λοιπόν, δίπλα από το ναΰδριο του Αγίου Αντωνίου, εγκατέστησε κι έναν «περίεργο» μηχανισμό. Ένα ηλιακό ρολόι. «Περίεργο» για τους πιτσιρικάδες της γειτονιάς, οι οποίο έπαιζαν γύρω του. Σήμερα, μετά τις αλλεπάλληλες επεμβάσεις των εκάστοτε δημοτικών αρχών, το ρολόι αυτό δεν υπάρχει. Κι είναι άγνωστο, αν βρίσκεται ακόμη κάπου ξεχασμένο. Ήταν το δεύτερο , γνωστό ηλιακό ρολόι της πόλης. Το πρώτο είχε τοποθετηθεί στη Γεωργική Σχολή, η οποία είχε αρχίσει να λειτουργεί το 1911. Το ρολόι αυτό υπάρχει και σήμερα στο προαύλιο της Σχολής.

Το ηλιακό ρολόι του 1956  στο πάρκο Αγίου Αντωνίου, το οποίο δεν υπάρχει σήμερα
(αρχείο Φωτοθήκης του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας)

Η Λάρισα, ανέκαθεν ήταν γνωστή για το ρολόι της στον λόφο Ακροπόλεως (Φρούριο). Τα στοιχεία όμως δείχνουν ότι για αιώνες πριν, από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, διέθετε δημόσιο ηλιακό ρολόι, εγκατεστημένο σε κεντρικό σημείο. Σύμφωνα με τον κ. Νικ. Παπαθεοδώρου «δεν έχουμε ιστορικές πηγές, που να μας ενημερώνουν από πότε η Λάρισα διέθετε μηχανισμούς αναγγελίας της ώρας στους κατοίκους της. Η πρώτη αναφορά για την ύπαρξη ρολογιού στη Λάρισα εντοπίζεται το 1688, στο οδοιπορικό του Οθωμανού περιηγητή Evliya Celebi» [1]. Ένα ρεπορτάζ τον Ιούνιο του 1961 [2], του δημοσιογράφου Βάσου Καλογιάννη στην «Ε», με διηγήσεις παλαιοτέρων, δίνει περισσότερα στοιχεία για το ηλιακό ρολόι της Λάρισας, πριν το 1881. Το ρολόι, το οποίο βρισκόταν στην οδό Μακεδονίας (Βενιζέλου), το φύλαγαν Καβάσηδες [3] και Τζανταρμάδες [4] των Τούρκων. Συγκεκριμένες ώρες χτυπούσε το κανόνι πάνω στον λόφο, το οποίο σήμαινε, ανάλογα, εγερτήριο ή σιωπητήριο. Αναλυτικά, το ρεπορτάζ αναφέρει: «Προτού ο «άλλος κόσμος» να τον κάνει αιώνιο πια, «πολίτη» του, ο αείμνηστος φίλος μας και εξαίρετος φιλότεχνος Θανάσης Τσολάκης, ο σύμβουλος των πτωχών δικηγόρος, ανανέωσε προγενέστερες αφηγήσεις του ιατροφιλόσοφου πατέρα του Μιχαήλ Τσολάκη, σχετικές με το «Ηλιακό Ωρολόγιο» της Λαρίσης του περασμένου αιώνος. Ο θαυμάσιος εκείνος άνθρωπος, με την παντογνωσία του και την, παρά το αιωνόβιό του, ισχυρή μνήμη του, αφού διηγιόταν ενθυμήματα από τον συγγενή του Λεονάρδο, πούγραψε τη θεσσαλική «Χωρογραφία», έφθανε στα «νεώτερα» χρόνια, δηλαδή σε πρόσωπα και πράγματα πούζησαν και που συνέβησαν προ 150 μέχρι 200 ετών…

Το παλαιότερο ηλιακό ρολόι της Λάρισας στην Αβερώφειο Γεωργική
Σχολή (φωτο Παν. Δομούζης)

Ο Θανάσης λοιπόν, στον οποίο είχα απευθυνθεί για να φρεσκάρω τις αφηγήσεις, αναθύμισε τον πατέρα του. Ότι δηλαδή, εκεί στην παλαιά οδό Μακεδονίας της ήδη Λεωφόρου Ελευθερίου Βενιζέλου, όπου το παλαιό Μπεζεστένι (Αγορά) των Τούρκων κι απέναντι και παρακάτω από το Χαμάμ (λουτρά) της πόλης (εμπορικό αδελφών Φάις), ήτανε το «Ηλιακό Ωρολόγι» της Λαρίσης, που οι Τούρκοι ονόμαζαν Γενή Σεχήρ (Νεάπολις). Το ρολόι εκείνο, το φρουρούσαν μάλιστα κάτι πελώριοι Καβάσηδες και Τζανταρμάδες, που καθόντουσαν σταυροπόδι πάνω σε αναποδογυρισμένα καφάσια με τα μαρτίνια (όπλα) αγκαλιά. Στον γέροντα Τσολάκη πάλι, το αναπαρέστησαν οι πρόγονοί του το «Ρολόι του Ηλιού», που σύμφωνα με τις ώρες τους, χτυπούσε το «τόπι» (κανόνι) του Φρουρίου το «εγερτήριο» και το «σιωπητήριο» της σκλαβιάς […]»

Το ρολόι του 1998 στο Δημοτικό Αστεροσκοπείο στη Γιάννουλη
(φωτο Παν. Δομούζης)

Επανερχόμενοι στο σήμερα, να θυμηθούμε, κατά χρονολογική σειρά τα ηλιακά ρολόγια της Λάρισας, μετά την αποχώρηση των Οθωμανών το 1881. Πρώτο ήταν της Γεωργικής Σχολής και δεύτερο αυτό στο πάρκο Αγίου Αντωνίου το 1956. Σύμφωνα και με ρεπορτάζ του δημοσιογράφου Βασίλη Βουτσιλά στην «Ε» [5] «Ένα θαυμάσιο κιόσκι δέχεται τους επισκέπτας και τους χαρίζει την ανάπαυσι με τα καθίσματα που έχουν τοποθετηθεί κάτω από αυτό. Εκεί κοντά ευρίσκεται και το ηλιακόν ωρολόγιον, εις το οποίον έρχονται οι διδάσκαλοι και διδάσκουν εις τους μαθητάς των γύρω από το θέμα, δίδοντας εις τα παιδιά να καταλάβουν περισσότερον θετικά το μάθημα». Τρίτο ηλιακό ρολόι τοποθετήθηκε το 1998 στο Δημοτικό Αστεροσκοπείο στη Γιάννουλη και το τέταρτο, τα τελευταία χρόνια, στο προαύλιο του ιερού ναού Αγίου Γεωργίου Λάρισας.

---

[1] Εφημερίδα «Ελευθερία», στήλη «Μια εικόνα χίλιες λέξεις», 8 Δεκεμβρίου 2018 «Ο ΚΑΡΑΘΑΝΟΣ το τελευταίο ρολόι της Λάρισας» . Στοιχεία από το βιβλίο του Θεοδ. Παλιούγκα «Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή (1668), Λάρισα (2001) σελ. 42.

[2] «Αναμνήσεις Λαρισαίων, εις μνήμην Α. Τσολάκη και Π. Μαρκίδη- Το ηλιακό ωρολόγι της πόλεως στο Μπεζεστένι της οδού Μακεδονίας» 20 Ιουνίου 1961.

[3] Καβάσης ήταν ο επίσημος τίτλος που έφερε ο επιτετραμμένος θυρωρός ή κλητήρας της Υψηλής Πύλης καθώς και των υπουργείων και των υπόλοιπων δημοσίων καταστημάτων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κατ΄ επέκταση καβάσηδες είχαν καθιερωθεί και σε όλες τις πρεσβείες στην Κωνσταντινούπολη. Οι καβάσηδες έφεραν ειδικές στολές, μάλιστα η ενδυμασία αυτή διατηρήθηκε μέχρι την προκεμαλική περίοδο. Ο όρος προέρχεται από την αραβική λέξη «κάββας» που σήμαινε τον τοξότη, τον φύλακα και τον σωματοφύλακα. Μετά την κατάργηση των διομολογήσεων από την κυβέρνηση των Νεοτούρκων το 1914 απαγορεύτηκε και στις διάφορες πρεσβείες στην Κωνσταντινούπολη να χρησιμοποιούν προσωπικό με τον τίτλο του καβάση. Σήμερα, η στολή των καβάσηδων παρατηρείται να έχει περάσει στους λεγόμενους πορτιέρηδες μεγάλων ξενοδοχείων της Μέσης Ανατολής. Την ονομασία των καβάσηδων έφεραν και οι ανάλογοι υπάλληλοι, στα ελληνικά προξενεία της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας. Καβάση είχαν και οι Μητροπολίτες (ΒΙΚΙΠΕΔΙΑ)

[4] Τζανταρμάς ήταν ο χωροφύλακας ή ο στρατοχωροφύλακας, ιδιαίτερα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας (ΒΙΚΙΛΕΞΙΚΟ)

[5] «Το γραφικό πάρκο του 404 Νοσοκομείου Δ΄» 12 Απριλίου 1957